Hava kirliliği ve kentleşme ile COVID-19 ilişkisinin coğrafi bilgisistemleri kullanılarak belirlenmesi

Hava kirliliği, ekolojik dengeyi bozan ve insan sağlığına zarar veren en önemli çevre sorunlarındandır. Kentleşmeyle birlikte artan nüfus, sanayi faaliyetleri, fosil yakıt kullanımı, motorlu taşıt kaynaklı egzoz emisyonları gibi unsurlar, atmosferde zararlı gazların birikmesine yol açmakta; bu durum hem hava kalitesini düşürmekte hem de solunum yolu hastalıklarının artmasına neden olmaktadır. Son yıllarda, özellikle COVID-19 gibi solunum yolu hastalıkları ile hava kirliliği arasındaki ilişkinin ortaya konması, hava kirliliğinin halk sağlığı üzerindeki etkilerine yönelik farkındalığın artmasına neden olmuştur. Bu nedenle, yaşanabilir bir çevre ve sağlıklı toplumlar için hava kalitesinin korunması büyük önem taşımaktadır. Bu tez çalışmasında, hava kirliliği ile COVID-19 pandemisi arasındaki ilişki, uzaktan algılama yoluyla elde edilen uydu verilerinin Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında analiz edilmesiyle incelenmiştir. Çalışmada hava kirliliği ve kentleşme ile COVID-19 vakaları arasındaki ilişkinin uzaktan algılama verileri ve CBS teknikleri kullanarak analiz edilmesi amaçlanmıştır. Türkiye genelinde ve beş büyükşehir (İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Antalya) özelinde gerçekleştirilen analizlerde, 2019–2022 yılları arasında karbonmonoksit (CO), kükürtdioksit (SO₂), azot dioksit (NO₂) hava kirleticilerine ilişkin veriler Sentinel-5P uydu verilerinden Google Earth Engine (GEE) platformu kullanılarak elde edilmiştir. Uydu verileri, Türkiye sınırları ve bulut maskesi uygulanarak aylık ortalamalar hâlinde işlenmiş ve daha sonra tematik haritalara dönüştürülmüştür. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının hava kalitesi izleme istasyonlarından alınan CO, SO₂, NO₂ verileri ve uydu verileri karşılaştırılmıştır. COVID-19 vaka verileri, 2021 yılına ait haftalık bazlı verilerden aylık verilere dönüştürülerek grafiksel analizler yapılarak incelenmiş ve alınan veriler ile beş büyükşehir uydu verileri arasındaki ilişkiyi görmek için çoklu regresyon analizi yapılmıştır. Beş büyükşehir için istasyon verileriyle, aynı noktalara karşılık gelen uydu verileri karşılaştırılmış ve bu sayede iki veri kaynağı arasındaki tutarlılık analiz edilmiştir. Kent yerleşim alanları ve termik santral alanları mekânsal olarak haritalandırılmış ve uydu görüntüleriyle birlikte değerlendirilmiştir. Kentsel yerleşim alanları, Organize Sanayi Bölgesi (OSB) alanları, termik santraller, nüfus gibi sosyo-mekansal değişkenlerle COVID-19 vakaları arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Elde edilen bulgular, hava kirliliğinin sadece çevresel bir sorun olmakla kalmayıp halk sağlığı açısından da önemli sonuçları olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen sonuçlar, kent planlaması ve çevre yönetimi açısından yol gösterici niteliktedir. Analizler sonucunda, bazı kirleticilerle COVID-19 vaka sayıları arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler saptanmış; hava kalitesi ile vaka sayılarının ilişkili olduğu gözlemlenmiştir. Öte yandan, pandemi döneminde yapılan kısıtlamaların hava kalitesinde iyileşme sağladığı ortaya koyulmuştur. Çalışma hava kirliliğinin halk sağlığı üzerindeki etkilerini bir kez daha ortaya koymakta ve kent planlamasında hava kalitesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini göstermektedir.