Hibrit erkek kısır süs ayçiçeklerinin ıslahı ve süs bitkisi potansiyellerinin değerlendirilmesi

Ayçiçeği (Helianthus annuus L.), kesme çiçek, saksılı süs bitkisi ve peyzaj düzenlemelerinde yaygın kullanılan önemli bir süs bitkisidir. Vazo ömrü, kesme çiçek ıslahçıları için önemli bir seleksiyon kriteri olarak kabul edilir. Son yıllarda geliştirilen kısır çeşitler, etilen sentezinin azalması sebebiyle fertil çeşitlere kıyasla daha uzun bir vazo ömrüne sahiptir. Ayçiçeğinde, oldukça yaygın sarı dilsi çiçek renginin yanında mor, turuncu, açık-sarı, kırmızımsı kahverengi, beyazımsı, ve limon sarısı renklerde geniş bir renk yelpazesi mevcuttur. Bu çalışmanın amacı, yerli erkek-kısır süs ayçiçeği hibritlerinin süs bitkisi olarak kullanım potansiyelleri ve vazo ömrünün belirlenmesi, ve dilsi çiçek renk kalıtımının incelenmesidir. Bu kapsamda, Akdeniz Üniversitesi'nde TÜBİTAK-122R004 nolu proje kapsamında sitoplazmik erkek kısırlığı (CMS) sistemiyle geliştirilen ve Sülfonilüre grubu herbisitlere dayanıklı A (CMS) ve B (maintainer) hatları melezlenmiştir. Elde edilen 31 adet erkek-kısır hibritin süs bitkisi potansiyellerini belirlemek amacıyla; çimlenme süresi ve oranı, dallanma durumu ve pozisyonu, bitki boyu, yaprak büyüklüğü ve rengi, çiçeklenme zamanı, dilsi çiçek özellikleri, polen verimliliği, çiçek tablasının çapı ve duruşu, çiçek sapı uzunluğu ve çapı, dilsi ve disk çiçeklerinin rengi gibi morfolojik özellikleri ve vazo ömrü değerlendirilmiştir. Geliştirilen çeşit adaylarının 9.2 gün ve 14 gün arasında değişen vazo ömrüne sahip olduğu belirlenmiştir. Kıyas amacıyla kullanılan ticari şahit çeşitlerin vazo ömrü ise 8 ve 11 gün arasında bulunmuştur. Bu sonuçlar, herhangi bir vazo çözeltisi kullanılmadan elde edilmiştir. Bu durum, elde edilen çeşit adaylarının kaliteli ve güçlü bir çiçek yapısına sahip olduğunu, genetik olarak üstün ve yüksek pazar potansiyeline sahip olduklarını göstermektedir. Geliştirilen çeşit adaylarından 15 tanesinin dış mekân süs bitkisi ve 12 tanesinin kesme çiçek olarak değerlendirilebileceği ve bodur tipteki dört çeşit adayının ise saksılı süs bitkisi olarak iç mekânlarda ve küçük bahçeler için kullanıma uygun olduğu belirlenmiştir. Geliştirilen hibritlerin dilsi çiçekleri renk açısından melezlemelerde kullanılan ana/baba hatların renkleri ile karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlar ulaşılmak istenen hibrit ayçiçeği dilsi çiçek rengine hangi renge sahip ebeveyn hatların kullanılarak ulaşılacağını ortaya koymuştur. Sarı rengin, turuncu ve limon rengine baskın olduğu, farklı gaillardia tonlarındaki ebeveyn hatların melezlenmesiyle mor, kırmızı, limon ve kayısı rengi gibi çeşitli renk varyasyonlarının elde edildiği tespit edilmiştir. Melezleme çalışmalarında dilsi çiçek renklerinin dağılımı, ebeveyn kombinasyonlarındaki baskın ve çekinik özelliklere göre belirli bir kalıba uymuştur. Sarı renk baskın olup hibritlerde sıklıkla gözlemlenmiştir. Kırmızı, turuncu, limon ve kırmızımsı kahverengi gibi diğer renk grupları ise genotipik olarak resesif olup, çoğu hibritte fenotipik olarak daha az sıklıkla gözlemlenmiştir. Bu çalışma, süs ayçiçeklerinde dilsi çiçek renginin kalıtımıyla ilgili önemli verileri ortaya koymuştur Ayrıca, süs ayçiçeğinde yeni çeşitlerin geliştirilmesi ve pazar talebine uygun renk varyetelerinin elde edilmesi için yürütülen ıslah programlarına katkılar sunacağı düşünülmektedir.