İç mimarlık lisans öğrencilerinin mekân algısının değerlendirilmesi – Çukurova Üniversitesi örneği

Mimari tasarımın unsurlarından olan mekân, kullanıcıların çeşitli eylemleri gerçekleştirebileceği tanımlı bir boşluktur. Mekânı oluşturan zemin, duvar, tavan ve mobilyalar gibi bileşenler mekânın işlevine, kullanıcının istek ve ihtiyaçlarına göre biçimlenir. Bu bileşenler arasındaki anlamlı ilişkilerin, kullanıcının zihninde oluşturduğu deneyim ise algı terimi ile ifade edilir. Bu deneyim öncelikli olarak duyular aracılığıyla şekillenir. Mekânı deneyimleme süresi ve kullanıcının mekân ile kurduğu bağ da algıyı etkileyen diğer faktörler arasındadır. Mekân ve algı ilişkisi iç mimari çözümlemelerde yaşanılır mekânlar yaratmak adına önem taşımaktadır. Algı ve algı kuramları sosyal bilimlerin önemli araştırma konularından çevre psikolojisinin bir alt başlığıdır. Bireyin çevresini ve mekânı nasıl algıladığına yönelik çalışmalar bu bağlamda ayrı bir önem taşımaktadır. Bu çalışmada amaç kullanıcının içinde yaşadığı mekânı nasıl algıladığı ve içinde yaşadığı süreye bağlı olarak algıdaki değişiklikleri bir örnek mekân üzerinden tespit etmektir. Buradan yola çıkarak Çukurova Üniversitesi Mimarlık Fakültesi İç Mimarlık Bölümü birinci ve dördüncü sınıf öğrencilerinden gönüllü olan 104 kişi belirlenmiştir. Araştırmada bu öğrencilerden eğitim gördükleri mekânlar konusundaki deneyimlerinin bir anket yolu ile aktarılması istenmiştir. Seçilen mekânda, birinci sınıf öğrencileri henüz eğitim gördükleri mekân hakkında yeni bağ kurmaya başlamış, dördüncü sınıf öğrencileri ise uzun denilebilecek bir süre içinde zaman geçirmişlerdir. Dördüncü sınıf öğrencilerinin aldıkları iç mekân tasarımı eğitimi sonucu ve bulundukları mekân ile bağ kurmuş olmaları nedenleri ile birinci sınıf öğrencilerine göre algısal anlamda değişiklik olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada, öğrencilerin eğitim düzeyine göre bu algıyı nasıl farklı yorumladıkları irdelenmiştir. Araştırma, karma yöntem yaklaşımıyla çalışılmıştır. Nicel veri toplama sürecinde, araştırmacı tarafından geliştirilen bir anket formu kullanılmış ve bu formda katılımcılara, iç mimarlık bölümünün bulunduğu fakülte ve öğrencilerin deneyimledikleri mekân üzerinden algılarını yansıtmaları istenmiştir. Ankette yer alan likert ölçekli sorular, SPSS (Statistical Package for the Social Sciences) programı aracılığıyla analiz edilmiştir. Öğrencilerin belirli iç mekânlara (giriş holü, fuaye, koridor, atölye birimleri, sosyal alanlar vb.) dair değerlendirmeleri, istatistiksel olarak bağımsız örneklem t-testi ile sınıf düzeyine göre karşılaştırılmıştır. Ayrıca, öğrencilere bazı mekânların nasıl hissettirdiğine dair sorulan kavramlar doğrultusunda oluşturulan çapraz tablolar ve ki-kare analizi yardımıyla, öğrencilerin sınıf düzeyi ile fiziksel mekân bileşenlerine yönelik farkındalıkları arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Verilerin analizinde gelişimsel araştırma yöntemlerinde yer alan kesit alma modeli kullanılmıştır. Bu yöntem ile belirlenen kavramların algısını ölçmeye yönelik bir geri bildirim elde edilmeye çalışılmıştır. Nitel veri sürecinde ise, anket formunda yer alan açık uçlu sorular aracılığıyla toplanan metinsel veriler, tematik analiz yöntemiyle sınıflandırılmış ve her sınıf düzeyinde öne çıkan temalar frekanslandırılarak tablo haline getirilmiştir. Analiz sonucunda, öğrencilerin ışık, biçim, ses, renk gibi mekânsal bileşenlere yönelik algılarında sınıf düzeyine göre belirgin farklılıklar tespit edilmiştir. Tez çalışmasının örnekleminin Çukurova Üniversitesi İç Mimarlık Bölümündeki birinci ve dördüncü sınıf öğrencileri ile sınırlandırılması ve bu grupların incelenmesinde bazı esaslar mevcuttur. Bu iki sınıf özelinde sınırlandırılmasının temel nedeni sınıf düzeyleri arasındaki mekân algısı deneyiminin farklılığının en fazla olacağının düşünülmesidir. Birinci sınıf öğrencisi, herhangi bir mekân kavramını öğrenmeden, tasarım eğitimi almadan eğitim sürecine başlamaktadır. Ancak dördüncü sınıf öğrencisi, iç mimarlık eğitiminin son aşamasına yaklaşmış, yılların verdiği tasarım bilgisi birikimiyle mesleki olgunluğa erişmiş oldukları bilinmektedir. Bu kriterler değerlendirilirse, incelenmek istenen iki grup karşılaştırıldığında oluşan farkın daha belirgin biçimde okunması düşünülmektedir. Aynı zamanda kullanılacak yöntemlerin iki grubun analizlere uygunluğu söz konusudur. Mekân ve tasarımı üzerinden yürütülen bu çalışmada, öğrencilerin mekân duygusunu güçlendirdikleri, mekânı oluşturan farklı bileşen ve öğelere olan farkındalıklarını arttırdıkları, mekânı algılama becerilerini geliştirdikleri sonucuna ulaşılmıştır. SPSS analizi sonucunda elde edilen veriler, birinci sınıf öğrencilerinin mekâna dair değerlendirmelerinde daha yüzeysel ve genel kavramlara yer verdiklerini; dördüncü sınıf öğrencilerinin ise daha çok işlev, atmosfer, malzeme kalitesi ve duyusal özelliklere odaklandıklarını ortaya koymuştur. Bu durum, iç mimarlık eğitiminin mekânsal analiz, algı geliştirme ve tasarım farkındalığı açısından öğrenciler üzerinde olumlu ve geliştirici bir etki yarattığını göstermektedir. Aynı zamanda İç Mimarlık eğitiminin meslek sahibi bireyler yetiştirmekle birlikte bireyin algılama becerisini de geliştiren bir süreç olduğunu kanıtlar nitelikte olduğu yorumlanabilir. Bu çalışma; öğrencilerin mekânsal algılarının, aldıkları eğitim özelinde kazanımları ve bu kazanımları yorumlama becerileriyle birlikte ne şekilde değiştiğini tartışmaya açması yönünden önemlidir. Bu yönden çalışmanın, ilgili literatüre ve İç Mimarlık lisans eğitimine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışma; öğrencinin, İç Mimarlık eğitiminde verilen mekâna yönelik derslerden edindiği bilgilerin, meslek hayatında ne şekilde değişeceği hususunda da önem taşımaktadır. Mekânsal algı sürecinin birey üzerinde değişimlerin gözlemlendiği bu çalışma ile alan araştırmacılarına yol gösterici olması umulmaktadır.