İlk Osmanlı nüfus sayımları (1830-1850) ve İngiltere, ABD nüfus sayımları ile mukayesesi

Klasik Dönem olarak adlandırılan ve Osmanlı Devleti'nin gücünün zirvesinde olduğu dönemlerde devletin mali ve askerî gayelerle yapmış olduğu, tahrir olarak adlandırılan sayımlar ve bunların ürünleri olan tahrir defterleri pek çok farklı konuda tarih araştırmalarının temel malzemelerindendir. Başlangıcı XIV. yüzyıla kadar indirilen tahrir usulünün XVII. yüzyılın başına kadar düzenli şekilde yapıldığı, daha sonra bu kayıt sisteminin terk edilerek XVII. ve XVIII. yüzyıldan itibaren avarız ve cizye sayımları yapıldığı bilinmektedir. XIX. yüzyıla gelindiğinde ise Osmanlı Devleti bozulan devlet düzenini iyileştirmek adına askerî, idari ve mali alanlarda pek çok önemli yenilikler yapmıştır. Bu yeniliklerden birisi de 1830-1831 yıllarında ülke çapında ilk kez girişilen ve ülkedeki istisnasız bütün erkek nüfusu kayıt altına almayı amaçlayan nüfus sayımlarıdır. İlk genel sayımın asli sebebi şüphesiz Yeniçeri Ocağı'nın yerine 1826 yılında kurulmuş Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye ordusu için asker olabilecek kişilerin tespitidir. Bu bağlamda 1830-1831'de başlayan nüfus sayımları öncelikle 1826 tarihli Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye kanunnamesindeki çeşitli hususlar dikkate alınarak icra edilmiştir. Kanunnamenin 1844 yılına kadar yapılan nüfus sayımlarını doğrudan etkilediği görülmektedir. 1844 ve sonrasında 1869 yılına kadar yapılan nüfus sayımlarının ise 1843 yılında ilan edilen Kur'a Usulu ile bağlantılı olduğu ifade edilmelidir. Çalışmada ilk olarak ilk genel nüfus sayımının askerlik hizmetiyle olan ilişkisi, sayım coğrafyası gibi hususların üzerinde durulmuştur. Bunların dışında sayım teknikleri, sayım tarihleri ile sayımın kurumsal işleyişi mevzubahis edilmiş ve tezin belirlediği zaman aralığında yapılan sayımlar yukarıda zikredilen hususlar üzerinden bir bütün olarak değerlendirilmiştir. Osmanlı nüfus sayımları ile buna ait terminolojiye dair literatürde yapılan çeşitli açıklamalardaki eksikler ve izah edilemeyen hususlar üzerinde durulan bu çalışmada, Osmanlı nüfus sayımları üzerine yeni bakış açıları ve iddialar da ortaya konulmuştur. Bunun yanında dönemin en güçlü devleti olan İngiltere ile siyaset sahnesine yeni giren Amerika Birleşik Devletleri'nin nüfus sayımları Osmanlı Devleti'nin sayımları ile çeşitli yönlerden karşılaştırılmıştır.