İran ve Azerbaycan tarlarının tarihsel gelişim süreçleri ve yapısal özelliklerinin karşılaştırılması

Tar, mızrap ile çalınan telli çalgılar grubunda yer alan geleneksel bir enstrümandır. Biri diğerinden küçük iki gövedesi bulunmaktadır ve bu gövdelerin üst kısmı deri ile kaplıdır. Gövdeler, uzun bir sap aracılığıyla akort kutusuna bağlanmaktadır. Bu çalgı; Azerbaycan, İran, Afganistan, Türkiye'nin doğu bölgeleri ve İran'ın kuzeyinde bulunan Hazar Denizi çevresindeki bölgelerde yaygın olarak çalınmaktadır. Bu coğrafı dağılım, zaman içinde farklı tarihi süreçlerin ve politik gelişmelerin bir sonucu olarak oluşmuştur. Örneğin, Azerbaycan'ın XIX. yy'da Türkmençay Anlaşması'yla İran'dan ayrılması, tar çalgısının yapısı ve icrası açısından bölgede farklı yönlerde evrilmesine yol açmıştır. Günümüzde bu enstrüman her iki kültürde farklı değerler ile bölgelere özgü kültürel farklılıkların bir yansıması olarak çalınmaktadır. Diğer geleneksel telli çalgılarla kıyaslandığında tarın tarihi çok eskiye dayanmamakla birlikte, geleneksel müzik repertuvarında önemli bir yer edinmiştir. Bu enstrüman, sadece müzikal bir araç değil, aynı zamanda ait olduğu coğrafyaların tarihsel ve kültürel kimliklerini temsil eden sembolik bir değer taşımaktadır. Farklı bölgelerde gelişen kültürel bağlamlara göre tar çalgısının yapısı ve tınısı çeşitlilik göstermektedir. Bu farklılıkların ve benzerliklerin müzikolojik ve etnomüzikolojik açıdan değerlendirilmesi, icracılar ve araştırmacılar için oldukça önemlidir. Bu bağlamda hazırlanan "İran ve Azerbaycan Tarlarının Tarihsel Gelişim Süreçleri ve Yapısal Özelliklerinin Karşılaştırılması" başlıklı bu tez, Azerbaycan ve İran'da kullanılan tar çalgısını tarihsel süreç, yapısal ve teknik özellikler açısından karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma yedi ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın amacı, önemi, kullanılan yöntemi ve problem durumu ele alınmıştır. İkinci bölümde Türkiye'deki mevcut akademik çalışmalar incelenmiştir. Üçüncü bölümde çalışmada kullanılan temel kavramlar açıklanmıştır. Dördüncü bölüm, tarihsel kaynaklar ve edebî metinler ışığında tar çalgısının tarihi ve kelime kökeni üzerinde durmaktadır. Beşinci bölümde tarın Azerbaycan ve İran'daki yapısal özellikleri ayrı ayrı analiz edilmiştir. Altıncı bölümde ise tarın iki kültür içerisindeki konumu karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Son bölümde ise elde edilen bulgular doğrultusunda genel sonuçlara yer verilmiştir. Nitel araştırma yöntemine dayalı olarak yürütülen bu araştırmada tar sanatçılarıyla da görüşmeler yapılmış ve söz konusu görüşmeler tezin ekinde sunulmuştur.