İslam siyaset düşüncesinde fakih-Sultan ilişkisi / The relationship between the jurist and the Sultan in Islamic political thought

Saltanat ve İslâmî hilafet dönemleriyle uzun süre devam eden İslami siyaset tecrübemiz boyunca fakihler çok etkili ilmi otoriteye sahiptiler. Nitekim fakihler, şeriatın ve halkın çoğunluğunun sesi, ümmetin temsilcisi olarak halk ile devlet arasında aracılık görevi gören önemli kişilerdi ve o dönemde fetva otoritesi kritik bir öneme sahipti. Zira fukaha, hükümdara ve menfaatlerine karşı değil, içinde yaşadığı topluma karşı hukuken ve ahlaki olarak sorumluydu. Ancak yine de hükümdarın siyasi kararlarına daha fazla meşruiyet kazandırmak için fukahâya ihtiyacı vardı. Zira şeriat, fakihlerin denetiminde ya da muhalefeti ve desteğiyle, hükümdardan ümmetin dünya işlerini yönetmesini ve insanların maslahatlarını gözetmesini talep etmektedir. Bu çalışma; fukaha-hükümdar ilişkisine veya ilmi otorite ile yürütme makamı arasındaki ilişkiye ışık tutmaktadır. Bu ilişki; uzlet gibi uzaklaşma, siyasi muhalefet, çarpışma ve bundan kaynaklanan fukahâ mihnesi gibi görüşler ile devletin karşılaştığı büyük zorlukları aşmak ve toplumun çıkarlarını gözetmek için iş birliği arasındaki farklılıklarla temayüz etmekteydi. Bu ilişkileri incelediğimizde şu fukaha profilleri karşımıza çıkmaktadır: Hükümdar fakihi, Fakih Mestevzir (vezirliği kabul eden fakih), Fakih Muhtesib (Hisbe'den veya danışman fakih), devrimci fakih, siyasi uzlet fakihi, devletin fakihi, Tebrir fakihi (yani hükümdar yanlısı fakih) Çalışma, üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, tarihsel derinliği olan teorik giriş bölümü. İkinci bölüm; hükümdarlar ve fakihler arasında ve farklı düzey siyasiler arasındaki ilişki teorileri incelemektedir. Bu teorilerin en şiddetlisi devrim ve çatışmadır, bu da siyasi rasyonelleştirme ve siyasi itaat üzerine literatürün yayılmasına sebep olmuştur. Bu bölüm altı temel kısma ayrılmıştır. Ardından, Osmanlı siyasi deneyimindeki ve resmi fakihin, padişah ve iktidar çevreleriyle buluştuğu ve aralarındaki hiyerarşik ilişkisinin benzersiz bir modelini oluşturan Şeyhülislamlık modelini inceleyen ve uygulamalı bölüm ele alınmıştır. Çalışma, incelenen dönemlerde teorilerin elde edildiği tarihsel bağlamları dikkate almış ayrıca Arapça literatürden oryantalist araştırmalara, orijinal veya tercüme edilmiş Türkçe kaynaklara atıfta bulunmuştur.