Karahitay Devleti ve Mâverâünnehir'deki askerî faaliyetleri

Tarihî İpek yolu üzerinde bulunan Mâverâünnehir, tarih boyunca birçok farklı kültürün ve milletin kesişme noktası olmuştur. Mâverâünnehir'in ticaret yolları üzerinde yer alması ve sahip olduğu yeraltı zenginliklerinden dolayı birçok devlet tarafından işgal uğramıştır. Bu yüzden bölgenin farklı isimleri vardır. Mâverâünnehir, Ceyhun (Amu Derya) ve Seyhun (Siri Derya) ırmakları arasında kalan 660000 km2 alanı kapsamaktadır. Karahitay Devleti (1124-1218) Moğol hükümdarı Cengiz Han'ın yükselişinden önce Mâverâünnehir'i ele gecirmiş ve Türkistan'da yaklaşık doksan yıl hüküm sürmüştür. Karahitaylar'ın ataları Kitan Hanedanı (907-1125), Cürçenler (1115-1234) tarafından yok etmesinden sonra Yelü Dashi önderliğinde Kuzey Çin'den kaçan Kitan mülteciler tarafından kurulmuştur. Karahitaylar, kısa sürede Türkistan'da Çinli, göçebe ve Müslüman unsurları bir araya getiren çok kültürlü bir imparatorluk kurmayı başarmıştır. Karahanlıları ve Selçukluları mağlup eden ve Harezmşahları, Uygurları ve çeşitli Moğol kabilelerini vasalları haline getiren Karahitay İmparatorluğu, zirvede olduğu dönemde, Ceyhun Nehri'nden Altay Dağlarına yani Özbekistan'dan Çin'in Doğu Türkistan bölgesinin büyük kısmı da dahil olmak üzere Batı Moğolistan'a kadar birçok yere hâkim olmuşlardır. Hatta 1141 yılında Selçuklulara karşı kazandıkları en büyük zafer olan Katvan Savaşı Prester John efsanesinin temelini oluşturmuştur. İmparatorluğu dinî hoşgörü uygulayarak yöneten Karahitaylar, yerel yöneticilere büyük ölçüde dokunmadan, Kitanları, Çinlileri, göçebe halkları ve çoğunluğu Müslüman olan yerleşik nüfuslarını uyum içinde yönetmiştir. Ancak zayıflayan hanedan, Moğol hükümdarı Cengiz Kağan'ın yükselişinin ve Harzemşahlar'ın gücünün artmasından dolayı eski gücünü kaybetmiştir. On üçüncü yüzyılın başlarında, Cengiz Kağan'dan kaçan Nayman Küçlük Han tarafından Karahitay tahtı gasp edilmiştir. Küçlük'ün Moğollar tarafından öldürülmesiyle Karahitaylar, tarih sahnesinden silinmişlerdir. Moğollar, Karahitay birliklerinin çoğunu ordusuna dahil etmiş ve yetenekli tebaalarını imparatorluk ihtiyaçları için kanalize etmişlerdir. Karahitayların bir soyu, Moğol ve daha sonra İlhanlı himayesi altında hüküm süren Kirman Karahitayları'nı kurmuşlardır.