Kıbrıs üzerine barış planlarının uyuşmazlık çözümü açısından incelenmesi: 1947-2017

Kıbrıs meselesi uzun yıllar Türk dış politikasını meşgul eden önemli bir sorun olmuştur. Lozan Barış Anlaşması gereği Kıbrıs, İngiltere hakimiyetine bırakılmıştır. Süreç sonrası Türkiye'nin adaya müdahale düşüncesi oluşmamıştır. Fakat 2. Dünya Savaşı bitiminde İngiltere'nin politik bir dönüşüm süreci içerisine girmiş olması, hakimiyeti altında bulunan topraklardan çekilmesine sebep olmuştur. Çekilme sonrası dönem Türkiye ile Yunanistan arasında adanın paylaşımına yönelik sorunları da beraberinde getirmiştir. Ortaya çıkan sorunlar Kıbrıs üzerine birçok barış planının öne çıkmasına sebep olmuştur. Kıbrıs sorununa yönelik çözüm arayışları II. Dünya Savaşı'ndan bu yana sürdürülmüş, ancak bir türlü çözüm bulunamamıştır. Çözümsüzlüğün nedenleri çok boyutlu düşünülmelidir. Sadece çalışmada yer alan uyuşmazlık planları açısından değil, çözümsüzlüğün tarih boyunca devam etmesine neden olan birçok farklı boyutta sebep bulunmaktadır. Kıbrıs sorununda Rum ve Yunanistan'ın Enosis amaçlarının sürecin başından sonuna kadar devam ettiği görülmektedir. Adada yaşayan Türk toplumu Enosis'e karşı çıkmış statükonun devam etmesini ve Türkiye'ye verilmesini desteklemiştir. Süreç ilerledikçe İngiltere'nin de Türk tarafını taksime özendirirken ada üzerindeki varlığından da hiçbir zaman vazgeçmeyeceği görülmüştür. Araştırmada, 1947 yılında başlayan Kıbrıs barışına ilişkin uyuşmazlığa çözüm arayışları 2017 yılı da kapsayacak şekilde incelenmiştir. Adada yaşayan toplumlar, garantör devletler ve birçok devletin süreç çerisinde yer aldığı görülmektedir. Fakat yapılan tüm girişimlere rağmen Kıbrıs sorununa yönelik 70 yıllık uyuşmazlık çözüm arayışlarının hiçbirinden olumlu bir sonuç alınamamıştır. iv Bu çalışmadaki temel amaç Kıbrıs krizine yönelik ortaya atılan çözüm yolları, planlar ve önerilerin neden sonuçsuz kaldığı, amacına hizmet etmediğini ortaya koymaktır. Çözümsüzlükte aktif rol oynayan unsurlar; kişi, devlet ve sistem üzerinden incelenmiştir. Kıbrıs'ta çözümsüzlüğün nedenlerinin analizi yapılırken çözüm görüşmeleri, planlar, öneriler ve anayasa arayışları incelendiğinde tüm sorulara yanıt bulunması ve merak uyandırması amaçlanmıştır. Araştırma, Kıbrıs krizinin neden çözüme yönelik tüm plan, öneri ve görüşmelere rağmen çözüme ulaşmaması noktasında ortak bir değerlendirme yapılıp genel kanıya varma bağlamında önemlidir. Bu noktada güncel ve ayrıntılı bir çalışma olması sebebiyle literatürdeki boşluğun doldurulması hedeflenmiştir. 1947 Lord Winster Planı ile başlayan ve 2017 Crans Montana görüşmeleriyle devam eden süreç için veri toplamada yerli ve yabancı kitaplardan, makalelerden, gazetelerden, dijital kaynaklardan, meclis celse tutanaklarından, anı ve biyografik çalışmalardan faydalanılmıştır. Çalışmada, yöntem olarak çözüm arayışları arasında nedensellik bağı araştırılırken ilk plandan son plana kadar kronolojik bir sıra izlenmiştir. Nitel araştırma yöntemleri kullanılarak çözüm yolları, gelişmeleri ve sonuçları üzerinde yetmiş yıllık bir süreci içine alan vaka analizi yapılmıştır.