Kırsal yerleşmelere ilişkin mekansal tasarım yaklaşımlarının değerlendirilmesi ve İzmir Çınardibi Köyü örneği

Kentleşen bir dünyada nüfusun yarısından çoğunun yaşadığı kentsel yerleşmeler için, bu yerleşmeleri besleyen kırsal alanların önemi fark edilmeye başlanmıştır. Kırsal yerleşmelerin tarımsal üretimle kentleri beslemenin ötesinde doğal kaynakları, üretkenliğiyle günümüzün ekolojik kaygılarına ilişkin cevapları içinde barındırmaktadır. Öte yandan; kırsal alanlar üretken peyzajları, özgün dokuları ve yaşam biçimleriyle kendine yetebilen yerleşmeler olarak örnek teşkil etmektedirler. Kentleşmenin kırsal sınırlara dayanması, kırsalın göç, ekonomik darlık, hizmetlerden mahrumiyet gibi farklı sebeplerle güç kaybetmesi önemli bir sorun olarak gündeme gelmektedir. Kırsal yerleşmelerin üzerindeki baskılar (doğal, ekonomik, sosyal), kentlerin çekici hale gelmesiyle kırsalın cazip olmaması karşısında kalkınma odaklı projeler, altyapı yatırımları belli bir noktaya kadar etkili olmaktadır. Kırsal yerleşimlerin bölgesel ölçekteki yaklaşımlar, vizyonlar, kalkınma projeleri kadar mekansal yaklaşımlara da ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Kırsal yerleşmelerle ilgili mekansal yaklaşım, ortak alanların tasarımı, katılımcı tasarım süreçleri vb. konular, bu yerleşmeler üzerinde dokusuyla, yaşamıyla uyum göstermeyen projelerle eş zamanlı olarak, daha yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanmıştır. Kırsalın tarım, ekonomi, hayat koşulları, göç gibi sorunlarının giderek büyümesi ve kırsal alanların güçsüzleşmesiyle paralel olarak bu yerleşmelere ilişkin değişen tanımlamalar tartışma konusu olan mekansal tasarım meselesini daha önemli bir zemine taşımaktadır. Kırsal yerleşmelerin ilk çağlardan bu yana var olma biçimi, çevresel koşullara göre biçimlenişi, kendine yeterli olması, ortak üretim ve ortak alanlara sahip olmaları gibi yerleşmelere özgü karakteristikler olarak ortaya çıkmaktadır. Mekanla uğraşan Planlama, Peyzaj mimarlığı, Mimarlık gibi tasarım disiplinleri yoğunluklu olarak kentsel mekan ile uğraşıyorken son dönemlerde ilgiyi yavaş yavaş kırsala yöneltmiştir. Tasarım disiplinlerinin ilgisini yönelttiği kırsal yerleşimlerde yoğun olarak; sürdürülebilirlik, ekoloji, doğa koruma gibi konulara yönelik araştırmalar ağırlık kazanmıştır. Kırsal koruma, kırsal mimari, kırsal peyzaj gibi korunması gereken kültürel miras öğeleri kadar yerleşme bütünü için de çalışmalar önem kazanmaya başlamıştır. Kentsel-kırsal arasındaki güçlü ilişki, kırsalın gizli birikimi, kent mekanında çalışan disiplinlerin kırsal yerleşmelere yönelmesine vesile olmuştur. Kırsal yerleşmelerde birtakım ihtiyaçların karşılanabilmesi için oluşmuş olan mekanlar, ortak alanlar, yerel çözümler özgün bir yaklaşım sergilemektedir. Kırsal yerleşmelerin "kendi kendine" gelişme hali yanında mekansal olarak daha bütüncül bir yaklaşım geliştirmenin gerekliliği bu çalışmanın ana odağıdır. Kırsal yerleşmelerin sunduğu özgün karakteristikler, korumaya değer yapıları ve peyzaj alanlarının öne çıktığı günümüzde, bu alanların biçimlenişleri tasarım ölçeğinde pek çok ipucu vermektedir. Kırsal yerleşmelerin sahip olduğu özgün karakteristikler, yaşam biçimi ve ortaya koyduğu mekansal örnekler, tasarım disiplinlerine örnek teşkil etmektedir. Bu alanlardaki çalışmaların birarada sunulması, geçmişten bugüne ayna olabilecek yaklaşımların değerlendirilmesi önem teşkil etmektedir. Kırsal yerleşimler üzerine mekansal çalışmalar önem kazanmaya başlamış olsa da, geniş bir zemine oturmamaktadır. Bu tez çalışmasında kırsal yerleşmelerin sahip olduğu karakteristiklerden yola çıkarak bu yerleşmelerde özellikle ortak alanlara ilişkin bir mekansal tasarım yaklaşımı geliştirmek ve gelecek çalışmalara kaynak oluşturmak amaçlanmıştır.