Lise ve dengi okul öğretmenlerinde meslekte tükenmişliğe etki eden faktörler

Tükenmişlik (burnout); enerji, güç ya da kaynakların aşırı talepler yoluyla azalması, tükenmesi anlamına gelen, bireyler ve örgütler açısından oldukça önemli bir fenomendir. Bu araştırma ile tükenmişlik ve lise öğretmenleriyle ilgili çeşitli değişkenler (cinsiyet, yaş, medeni durum, branş, hizmet süresi, görev yapılan yerin sosyo-ekonomik düzeyi, aylık aile geliri, çocuk sahibi olup olmama, çalışılan kurumun genel lise ya da mesleki-teknik lise olması vb.) arasındaki ilişkilerin araştırılması amaçlanmıştır. Bu amaca yönelik olarak da, önce "tükenmişlik" kavramı ile ilgili bazı kuramsal bilgiler verildikten sonra, literatürden elde edilen bilgiler ışığında, tükenmişliğin saptanmasında kullanılan MBI (Maslach Burnout Invertory) Ed-Formu'nun şimdiki araştırma kapsamı içinde ne denli geçerliği ve güvenirliği olan bir ölçme aracı olduğu sınanmıştır. Araştırma kapsamına, 1993-1994 öğretim yılında İzmir İli metropolitan alan ve metropolitan alan dışında bulunan genel lise ve mesleki-teknik liselerde hizmet veren öğretmen evreninden, "oranlı küme örnekleme" yöntemi ile seçilen 600 öğretmenin alınması planlanmış, ancak uygulama sonucunda veriler toplam 551 kişiden elde edilmiştir. Araştırmanın verileri, "Maslach Tükenmişlik Envanteri (MBI) Ed Formu", öğretmenlerin iş arkadaşlarına uygulanan MBI Ed Formu'nun üçüncü şahsa göre düzenlenmiş formu ve "Kişisel Bilgi Toplama Formu" kullanılarak sağlanmıştır. Formların uygulanmaları 1993-1994 öğretim yılı Şubat-Mart-Nisan ayları içinde gerçekleştirilmiştir. Araştırmada yanıtlanması beklenilen, "lise ve dengi okul öğretmenlerinde meslekte tükenmişliğe etki edebileceği düşünülen cinsiyet, yaş, medeni durum, branş, hizmet süresi, görev yapılan kurumun bulunduğu yerin sosyo-ekonomikda mesleki-teknik lise olması vb. faktörlerle, tükenmişlik puanlan arasındaki ilişkiler nelerdir? sorusunun yanıtına uygun olarak, bilgisayar yardımıyla elde edilen sonuçlar tablolaştırılmiştır. Verilerin analizinde, yüzde dağılımları, aritmetik ortalamalar, standart sapmalar saptanmış, uygun olan yerlerde t testi, varyans analizi, faktör analizi, yorumlamada katkı sağlaması amacıyla da çoklu regresyon analizleri uygulanmıştır. MBI Ed-Formu'nun güvenirliği ile ilgili olarak, altölçeklerin Cronbach Alpha güvenirlik katsayıları hesaplanmış (EE)-Duygusal Tükenme altölçeği için.74 (DP)-Duyarsızlaşma altölçeği için.75 ve (PA)-Bireysel Başarı altölçeği için de.77 sonuçları elde edilmiştir. MBI Ed-Formu'nun geçerliği ile ilgili olarak, birlikte geçerlik (convergent Validity)tekniği kullanılmış, öğretmenlerin kendilerin MBI Ed-Formu maddelerine verdikleri yanıtlarla, yakın iş arkadaşlarının denek olan öğretmeni değerlendirerek MBI Ed-Formu maddelerine verdikleri yanıtlar karşılaştırılmıştır. Her iki grubun MBI altölçek puan ortalamaları arasında, her üç altölçek ile ilgili olarak anlamlı bir fark olmadığı saptanmıştır. Araştırma verilerinin değerlendirilmesi sonucunda elde edilen bazı anlamlı bulgular şu şekilde özetlenebilir: l)Örnekleme giren 551 öğretmenin Maslach Tükenmişlik Envanteri Ed-Formu'ndan aldıkları genel tükenmişlik puanlan aritmetik ortalamaları, (EE)-Duygusal Tükenme altölçeği için 1 7.04, (DP)-Duyarsızlaşma altölçeği için 3.42 ve (PA)-Bireysel Basan altölçeği için 38.00'dir. 2)Öğretmenlerin, MBI Ed-Formu'ndan aldıkları tükenmişlik puanları aritmetik ortalamaları farkının, her üç altölçek içinde anlamlı düzeyde bulunduğu değişkenler; mesleğin gereklerini yerine getirmedeki verimlilik, geleceğe ilişkin düşünceler, meslektaş desteği ve aile desteği değişkenleridir.3)Öğretmenlerin MBI Ed-Formu'ndan aldıkları tükenmişlik puanlan aritmetik ortalamaları farkının, her üç alt ölçek içinde anlamlı düzeyde bulunmadığı değişkenler ise, çalışılan genel lisenin metropol alanda olması ya da olmaması, medeni durum, çocuk sayısı, branş, sınıflardaki ortalama öğrenci sayısı, öğretmenlerin sosyo-ekonomik düzeyi, aylık gelir, mesleği isteyerek seçip seçmeme durumu, mesleğin toplumda hakettiği yeri bulup bulmaması, mesleki gelişime katkıda bulunacak bir çalışmanın olup olmaması durumu gibi değişkenlerdir. 4)Yine, tükenmişlik puanları aritmetik ortalamaları farkının anlamlı düzeyde olmasına bağlı olarak, MBI Ed-Formu'nun bazı altölçekleriyle ilgili olan diğer değişkenler ve ilgili oldukları altölçekler ise şunlardır: Öğretmenlerin çalışmış oldukları teknik liselerin metropol alan içinde olup olmaması, yaş, çocuk sahibi olup olmama, hizmet süresi, hâlen çalışılan kurumdaki hizmet süresi, çalışma ortamından memnun olup olmama, mevcut eğitim sisteminden memnuniyet durumu değişkenlerine bağlı olarak, alınan tükenmişlik puanları aritmetik ortalamaları arasındaki farkın anlamlı düzeyde olduğu MBI altölçekleri, (EE)-Duygusal Tükenme ve (DP)-Duyarsızlaşma'dır. Öğretmenlerin çalışmış oldukları kurumların genel lise ya da mesleki-teknik lise olması, metropol alan içindeki kurumlarda bulunan öğretmenlerin genel lise ya da mesleki-teknik lisede çalışıyor olmaları değişkenlerine bağlı olarak alınan tükenmişlik puanlan aritmetik ortalamaları arasındaki farkın anlamlı düzeyde olduğu altölçek ise, (DP)-Duyarsızlaşma altölçeğidir. Metropol alan dışı kurumlarda çalışan öğretmenlerin, genel lise ya da mesleki-teknik lisede çalışmaları, çalışılan kurumun bulunduğu sosyo-ekonomik düzey, cinsiyet, öğretmenlerin mesleki gelecekleri konsundaki görüşleri, mevcut eğitim sisteminden memnun olmama nedenleri gibi değişkenlere göre alınan tükenmişlik puanları aritmetik ortalamaları arasındaki farkın anlamlı olduğu altölçek (EE)-Duygusal Tükenme altölçeği olarak görülmektedir.(DP)-Duyarsızlaşma ve (PA)-Bireysel Başarı altölçekleri için, tükenmişlik puanları aritmetik ortalamaları arası farkın anlamlı bulunduğu ilgili değişken yalnızca "öğretmenlik mesleğini yapıyor olmadaki en önemli neden" olarak belirlenmiştir. Mesleğin uygunluk derecesi ve üstlerden takdir görüp görmeme değişkenlerine bağlı olarak alınan tükenmişlik puanlan aritmetik ortalamaları arasındaki farkın anlamlı olduğu diğer iki altölçek ise (EE)-Duygusal Tükenme ve (PA)-Bireysel Başarı altölçekleridir. Araştırmanın sonucunda, özetlenen bu bulguların ışığında; tükenmişlik açısından öğretmenlik mesleğine ilişkin bazı önlemlerin alınmasını içeren, genel yorum ve sonuçlara gidilmiş ve önerilerde bulunulmuştur.