Mekânsal dönüşüm ve kentsel ayrışma: İstanbul-Zeytinburnu örneği

Günümüz toplumlarında hakim olan küresel ve neo-liberal politikalar; kent insanının sosyo-kültürel ve ekonomik anlamda değişmesine, buna ilaveten mekânın da dönüşmesine neden olmaktadır. Mekânın dönüşmesiyle gözlenen kentsel ayrışma sorunsalı ise etkisini ve boyutunu farklılaştırmaktadır. Öncelikli olarak kent mekânının dönüşmesi ve ayrışmasında ekonomik faktörlerin yahut ekonomik yeniden yapılanmanın etkisi dikkate değerdir. Yeniden yapılanma, üretim ilişkileri ve dağıtımını etkileyerek, sosyal sınıf ve gelir dağılımını farklılaştırmıştır. Yine, değişen ekonomik politikalar mekânsal örgütlenmeyi dönüştürerek, mekânsal görünüm ve sosyal farklılaşmayı yoğunlaştırmaktadır. İkinci olarak sosyal devlet anlayışı veya refah devleti politikasının değişmesi ile kapitalist ekonomi ve rekabetçi iş piyasasına öncelik verilmesi 'işsizlik, gelir ve konut erişiminde yetersizlik' yoksulluğun ve ayrışmanın yoğunlaşmasına neden olmuştur. Son olarak 1990'lı yıllardan sonra yaşanan ulus aşırı ve ulusal hareketlilik/göç, kent mekânında farklı etnik kökene sahip toplulukların bir araya gelmesine, heterojen bir toplumsal yapının oluşmasına sebep olmuştur. Öte yandan, toplumun azınlığı olarak betimlenen farklı etnik kökene sahip gruplar hem sosyal ilişkiler hem de fiziksel bağlamda ayrıştığı görülmektedir. Nihayetinde, kent gerçekliğinde ortaya çıkan mekânın dönüşmesi ve ayrışması, kentsel yerleşme biçimlerinde ve sosyal sınıf ekseninde temellendiğini söyleyebiliriz. Bu tez, "mekânın dönüşümünün kentsel ayrışmayı nasıl sonuçlandırdığı" sorusunu cevaplamaya çalışır. Dahası, çalışmada "toplumsal sınıfların mekânı nasıl dönüştürdüğü, konut seçiminde belirleyici unsurlar", "değişen mülkiyet ilişkisi ve kentsel ayrışma ile bağlantısı", "kentte yaşayan farklı sosyal sınıfların kendinden farklı olana karşı algı düzeyleri, mesafeleri ya da tutumları" ve "kentsel dönüşüm ve yenileme sürecinde farklı sosyal sınıfların nasıl etkilendiği" sorgulanır. Çalışmada belirlenen konu ve probleme bağlı olarak alan araştırması İstanbul'un Zeytinburnu ilçesinde gerçekleştirildi. Çalışmanın saha alanı olan Zeytinburnu'nun, hem yerleşim biçimleri / konut alanı hem de farklı sosyal sınıflarını içerisinde barındırması araştırma için önemli görülmüştür. Araştırmada, karma yöntem deseni olan keşfedici sıralı desen kullanılmıştır. Nitel verilerin toplanması için 55 kişi ile mülakat yapılmış; nicel verilerin toplanmasında ise 772 kişi anket uygulanmıştır. Verilerin analizi tezin problem alanına yönelik temalar oluşturularak değerlendirilmiştir.