Menteşe Beyliği mimarisi 1. (metin)

ÖZET XIII. yüzyılın sonlarında Selçuklu Devleti'nin uçlarda merkezi otoritesinin zayıflaması ve bilahare tamamen ortadan kalkması sonucunda, Anadolu'da her biri müstakil birer devlet karakterinde yirmiden fazla Türk beyliği kurulmuştur. Bu beyliklerden biri olan Menteşeoğulları, 1261-1424 yılları arasında Muğla ilinin tamamı, Aydın ve Denizli illerinin de bir kısmını içine alan coğrafyada, güney batı Anadolu'da yer almaktaydı. Beylik, Anadolu Selçuklu Devleti'nin bir uç beyi olan Menteşe Bey tarafından kurulmuştur. Menteşe Beyliği, dönemine göre sağlam bir gümrük mevzuatı, hukuk ve eğitim sistemi gibi kuvvetli müesseselerin yanı sıra, askerî bakımdan da büyük kara ve deniz gücüne sahipti. Yaklaşık yüz elli yıllık ömrü süresince, özellikle çeşitli zamanlarda beyliğe başkent olmuş olan Peçin ve Balat'da pek çok imar faaliyetlerinde bulunmuştur. Beyliğin varlığının son bulması ve bu bölgelerin eski ehemmiyetini kaybederek iskan dışı kalmaları sebebiyle, meydana getirilen mimarî eserlerin pek çoğu hem tabiat şartları hem de insan eliyle, ya tamamen ortadan kaldırılmış, ya da çok fazla tahribata uğramıştır. Yaklaşık dörtbuçuk yıllık uzun bir araştırma ve inceleme sonunda Menteşeoğullanndan günümüze ulaşan on cami, yedi türbe, bir zaviye, dört medrese, beş han ve yedi hamam yapısı tesbit edebildik. Bunlardan özellikle cami ve türbelerin büyük bir kısmı halen kullanımda olmakla birlikte, geri kalanların çoğunluğu hizmet dışıdır. Menteşeoğullanndan günümüze ulaşan bu eserler de, beyliğin mimarî gelişimine ışık tutmaktadır. Mimarîde genel olarak Beylikler devrinden itibaren görülmeye başlanan; iç ve dış ahengin sağlanması, açıklık ve kapalılık dengesinin kurulması, taçkapılann sadeleştirilmesi, camilerde toplu mekan arayışı, son cemaat mahallerinin ortaya çıkması, revaklı avluların ortaya çıkması, üst örtüde kubbeli şemanın ağırlık kazanması, örtülerin kurşunla kaplanması, çatı seviyesinden yükselen minareler, mermer malzemenin cephe ve mihrablarda kaplama olarak kullanılması, ocak ve baca mimarisinin ortaya çıkması, medreselerde ana eyvanın yapı kitlesinden hem çıkma hem de yükselti6 yapması, gibi pek çok özelliği, Menteşeoğullannın mimarî eserlerinde de görmek mümkündür. Yapılan araştırmalar, Menteşeoğulları mimarîsinin kısmen Anadolu Selçuklu geleneğinin etkisinde kaldığını göstermekle birlikte, kendine has bir mimarî tarzı gerçekleştirdiği de kabul edilebilir. Menteşeoğulları, XIV. yüzyılın ikinci yansından sonra, eski Türk devlet geleneğinden kaynaklanan bir uygulama olan, toprakların oğullar arasında taksimi sebebiyle, kardeşlerin iktidar mücadelelerine girmeleri neticesinde zayıflamış ve varlığını ancak yüz elli yıl kadar sürdürebilmiştir. Bu şartlara rağmen, onlardan günümüze kalan mimarî eserlerde gözlemlenebilen gelişmeler, bu dönemin çok iyi değerlendirildiğini ortaya koymaktadır.