291
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba cild-i sâlis (İnceleme-metin)
Bu çalışmanın kapsamı 19. yüzyılda yaşamış şair, hattat ve devlet adamı olan İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın "Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba" isimli 11 ciltlik eserinin üçüncü cildidir. İsmâil Sâdık Kemâl bu eseri intisap ettiği Düğümlü Baba lakabı ile tanınan ve İstanbul'un meşhur meczuplarından olan Hacı Hafız Mustafa Efendi'nin hayatını, kerametlerini ve feyizlerini anlatmak amacıyla kaleme almıştır. Bu çalışmada mezkur menâkıbnâmenin metni transkribe edilmiş ve muhtevası incelenmiştir. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde eserin müellifi İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın hayatı ve eserleri, Düğümlü Baba'nın kimliği ve Düğümlü Baba Tekkesi ele alınmıştır. İkinci bölüm Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba başlığı altında incelenmiştir. Bu bölümde eser "Eserin Şekil Özellikleri" ve "Eserin Muhteva Özellikleri" olmak üzere iki alt başlıkta incelenmiştir. "Eserin Şekil Özellikleri" başlığı altında, eserin nazım şekilleri, vezni, dili ve üslûbu ele alınmıştır. "Eserin Muhtevâ Özellikleri" alt başlığı altında ise eserde adı geçen şahıslar, esere Âsâr-ı Kemâl'den dahil edilen kasideler ve eserde yer alan menkıbeler incelenmiştir. Son bölümde eserin neşir esaslarına ve metnin transkripsiyonuna yer verilmiştir.
Hollandalı seyyah Pieter van Woensel'ın gözlemiyle XVIII. yüzyılda Osmanlı sosyal hayatı
Seyahatnameler; tarihe tanıklık eden seyyah aracılığıyla seyahat edilen topraklara dair gözlem ve veriler ortaya koymaları bakımından oldukça önemli bilgi kaynakları arasında yer alırlar. Bu eserler vesilesiyle farklı kültürlere ait tarihî bilgiler geçmişten günümüze kadar uzanabilmiştir. Seyyahların Osmanlı hakkındaki aktarımları gerek Osmanlı gerekse kendi toplumlarının hayata bakış açısını ortaya koymaktadır. Seyahatnameler yazıldığı döneme ışık tutan eserler olmaları bakımından önemlidir. Osmanlı'yla ilgili seyahatnameler incelendiğinde bazılarının subjektif bazılarınınsa tarafsız tutumdan beslendikleri görülmektedir. Hollandalı hekim ve seyyah Pieter Van Woensel (1747-1808) Osmanlı hakkında ortaya atılan haksız iddiaları kendi gözlemlerine dayanarak eleştiren bir isim olarak karşımıza çıkmaktadır. Aantekeningen gehouden op een reize door Turkeyen, Natolien de Krim en Rusland in de jaren 1784-1789 (1784-1789 yılları arasında Türkiye, Anadolu, Kırım ve Rusya seyahatine dair notlar) adlı iki ciltlik eserinde Van Woensel, Osmanlı'yla ilgili gözlem ve düşüncelerini okurlarına aktarmıştır. Van Woensel'ın Aantekeningen adlı iki ciltlik eserinin incelendiği bu çalışmada seyahatnamede yer alan sosyal hayatla ilgili tüm bilgiler belli başlıklara göre kategorize edilerek bir araya getirilmiş, XVIII. yüzyıl Osmanlı sosyal hayatı Van Woensel'ın gözünden aktarılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda Van Woensel'ın ortaya koymuş olduğu objektif bakış açısı tarih çalışmalarına olumlu katkılar sunacağı gibi Osmanlı sosyal tarihiyle ilgili gözlemleri ortaya çıkaran henüz Türk diline kazandırılmamış seyahatnamelere de dikkat çekeceği söylenebilir.
Burcî Memlük Sultanlarının kutsal beldelere hizmetleri (784-923/1382-1517)
Bu araştırmada Burcî Memlük sultanlarının Mekke, Medine ve Kudüs'e yapmış oldukları hizmetler incelenmiştir. Araştırma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Mekke, Medine ve Kudüs'ün Müslümanlar için önemi ve buralara verilen önemin sebeplerinden, ayrıca devletlerin Mekke ve Medine'yi ifade eden Haremeyn'e ve onların üçüncüsü olarak kabul edilen Kudüs'e hizmet etmesinin öneminden bahsedilmiştir. Mukaddes kabul edilen bu bölgelere hizmet etmenin diplomasiye etkisine de değinilmiştir. Ayrıca giriş kısmında Memlük Devleti tarihini ana hatlarıyla sunulmuştur. Birinci bölümde sultanların söz konusu bölgelerin halkına çeşitli alanlarda sundukları hizmetler, ihsan ve ikramlar, ikinci bölümde hacıların ihtiyaçlarını gidermek ve ibadetlerini rahatlıkla yerine getirmelerini sağlamak amacıyla yapılan hizmetler ve üçüncü bölümde mescitlere yönelik hizmetler incelenmiştir. Sultanların hizmetlerine emîrlerin ve şerîflerin hizmetleri de dahil edilmiştir. Gerekli görülen yerlerde Bahrî Memlük sultanlarının hizmetleri de zikredilmiştir. Araştırma sırasında dönemin kaynak eserleri ve araştırmalardan faydalanılmıştır. Elde edilen bilgiler karşılaştırılarak tasnif edilmiş, böylece bir olay örgüsü kurulmaya çalışılmıştır. Bu durum her zaman mümkün olmamıştır ve bilgiler örneklendirme biçiminde olay örgüsünden bağımsız kronolojik sırayla sunulmuştur.Yapılan hizmetler arasında mahmil ve kisve gönderme, halka tahıl ve para dağıtma, Mekke şerîfine hil'at ve hediyeler gönderme, şehrin iç ve dış güvenliğini sağlama, su ihtiyacını giderme, hacıların yol güvenliğini ve her türlü ihtiyacını karşılama, şehirlerde halkın yararına yapılar inşa ettirme, mescitlerin tamir, ıslah ve tezyinlerini yaptırma, mahfil ve minber hediye etme, özellikle doğal afetlerden sonra şehrin imarını ve halkın sükûnetini sağlama gibi faaliyetler yer almaktadır. Neticede Memlük Devleti'nin sultanlarının her dönemde kutsal beldelere hizmet ettiği tespit edilmiştir. Hizmetlerin içeriği ve oranı değişiklik göstermiştir. Fakat devletin ekonomik ve siyasî durumunun kötüye gittiği dönemlerde bile hizmetten geri durulmamıştır. Yol güvenliğinden korkularak hac kervanı çıkarılamadığı zamanlarda bile Memlük sultanının bölgedeki hâkimiyetini simgeleyen mahmil Mekke'ye gönderilmiştir.
Bahrî Memluk sultanlarının İn'am, ihsan ve hediyeleri(648-784/1250-1382)
Bu araştırmada Bahrî Memlük sutanlarının, ümerâya, ulemâya, halk tabakasına in'am ve ihsanları ile diğer devlet başkanlarına gönderilen hediyeler incelenmiştir. Bahrî Memlük sultanlarının hem görevlilere hem de diğer tüm insanlara in'am, ihsan ve hediyelerinin neler olduğu, hangi sebeplerle verildiği tespit edilmiş, kısmen de olsa ekonomik veya siyasî kriz dönemlerinde Memlük sultanlarının ihsan ve hediyelerinde bir değişiklik olup olmadığı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Yapılan bu çalışma ile Memlük araştırmalarından özellikle sosyal tarihe dair olanlara katkı sunulması hedeflenmektedir. Araştırma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Memlük devletinin kısa tarihçesi ve dönemin sultanlarına, kavramsal ve tarihsel çerçeveye değinilmiştir. Birinci bölümde sultanın ümerâya in'am ve ihsanları; ikinci bölümde ulemâya ve halka in'am ve ihsanlar; üçüncü bölümde ise diğer devlet hükümdarlarına gönderilen hediyeler incelenmiştir. Bu araştırma sonucunda sultanların farklı tabakalardaki insanlara farklı hediyeler ve ikramlarda bulunduğu görülmüştür. Ümerâ ve ulemâya hil'at, para, at, kılıç, kumaş vb. değerli şeyler ihsan edilmiş ve simâtlarda ikramda bulunulmuştur. Halk tabakasına ise para ve mal dağıtılmış, simâtlar kurulmuş, bazı zümrelere kumaşlar, elbiseler ve kıymetli mücevherler verilmiştir. Diğer devlet başkanlarına değerli hediyeler gönderilirken elçilere genellikle in'amda ve ikramda bulunulmuş ve hil'at giydirilmiştir. Araştırmada Memlük sultanlarının in'am, ihsan ve hediyelerinin tespitinin yanı sıra sebepleri de incelemeye tabi tutulmuştur. Ümerâya ve ulemâya in'am ve ihsanlarda sultanın tahta çıkışı; emîrlerin ve âlimlerin tayin, görevdeki istikrar ve affedilmeleri; sultanın genellikle çıkan isyanları bastırmak üzere çıktığı seferlerden dönmesi ve çeşitli vesilelerle ziyaret edilmesi; sultanın veya yakınındakilerin şifa bulması ve bayram, düğün gibi merasimler söz konusu sebepler arasında yer almaktadır. Sultanların ilme ve âlimlere verdiği değer de ulemâya cömertliğin önemli bir diğer sebebidir. Halk tabakasından insanlara ise sultanın seyahate, hacca ve sefere gitmesi ya
Hicrî birinci asır İslâm toplumunda yemek kültürü
Hicrî birinci asrın yemek kültürünü ortaya koymak üzere hazırlanan tezimizde yüzyıl boyunca yenilen yiyecek ve yemekler araştırılmıştır. Konu incelenirken dönemler arası karşılaştırmalar yapılmış ve dönemin sosyo-kültürel hayatıyla ilgili önemli bilgiler elde edilmiştir. Konuyla doğrudan ilgili kaynaklar merkeze alınarak hazırlanan araştırmamızda, tahlil, değerlendirme yöntemleri kullanılmıştır. Çalışmamızda Câhiliye geleneğinde var olan çoğu yemeğin Erken İslâmî dönemde de yenilmeye devam ettiği, İslâm'ın gelişi ile birlikte yasak kılınan bazı yiyecekler dışında beslenme alışkanlıklarının çok fazla değişmediği anlaşılmıştır. Bu dönemde coğrafyanın getirdiği imkânlarla yerel halkın elinde bulunan yiyecek ve yemeklerin tüketildiği ayrıca ticaret yoluyla da bazı yeni yiyeceklerle tanışıldığı bilinmektedir. Hz. Peygamber döneminden itibaren yeni yiyecek ve yemeklerle karşılaşma yollarından biri de fetihler aracılığıyla diğer kültürlerin yemekleriyle tanışılmasıdır. Böylece yeni yemekler de Müslümanların beslenmesine dâhil edilmiştir. Hulefâ-yi Râşidîn ve Emevîler döneminde bazı kişilerin sade beslenme biçimini devam ettirirken çoğunluğun artan refah seviyesine bağlı olarak eski beslenme biçimini oldukça değiştirdikleri tespit edilmiştir. Özellikle devlet adamlarının halka düzenlediği ziyafetlerde yemeklerde çeşitliliğin arttığı görülmektedir. Abbasîler dönemi bu tarihi bilgilerin kayıt altına alındığı, yemek kitaplarının yazıldığı, ayrıca saray yemek kurallarının ortaya koyulduğu bir dönem olarak bilinmektedir. İncelediğimiz dönem açısından ekmek, ekmeğe katık yapılan tuz, sirke, zeytinyağı, tereyağı, kaymak, kurutulmuş lor, bal gibi yiyeceklerin; et ve et çeşitleri, sebze ve meyvelerin beslenmede önemli bir yere sahip olduğu ortaya çıkmıştır. Tezimizde İslâm toplumunda tüketilen yemekler ve diğer kültürlerden örnek alınan yemek çeşitleri hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca gıdaların üretilmesi, taşınması, tüketim alışkanlıkları, yemek pişirme yöntemleri, kullanılan malzemeler, sofra adabı, tat algısı, sağlık ve beslenme ilişkisi ile ilgili konular da ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Bolu yöresinde bulunan cami ve mescidlerin Osmanlı mimarisindeki yeri
Bolu, tarihte birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış, bu süreçte Batı Karadeniz'in önemli bir şehri olmuştur. 1323 yılında Osmanlı hâkimiyetine giren Bolu ve yöresi 14. yüzyıldan itibaren dini, ticari ve sosyal amaçlı birçok anıtsal kültür varlığının yer aldığı bir Türk-İslam şehri haline gelmiştir. Osmanlı hâkimiyeti sürecinde bölgeye dini mimari örneklerinden birçok cami ve mescid kazandırılmıştır. Bölgede erken Osmanlı döneminden başlayıp geç döneme kadar uzanan Cami ve mescidler bulunmaktadır. Yapılar genellikle başta Bolunun merkezi olmak üzere Göynük, Gerede, Mudurnu ilçelerinde yoğunlaşmıştır. Bu yerleşim yerlerinin yanı sıra Dörtdivan, Mengen, Seben ve Yeniçağa ilçelerinde de eserler inşa edilmiştir. Katalogda günümüze ulaşan yapılar Bolu merkezinde; on üç, Dörtdivan'da; bir, Gerede'de; altı, Mengen'de; üç, Mudurnu'da; beş, Seben'de; iki, Yeniçağa'da; iki olmak üzere toplamda otuz bir adettir. Bolu merkezinde günümüze ulaşamayan yapılar ise beş tanedir. Göynük cami ve mescidleri farklı bir çalışmada ele alındığı için kataloğa dâhil edilmemiş ancak değerlendirmede ele alınmıştır. 1 Şubat 1944 yılında meydana gelen ve Cumhuriyet döneminin en şiddetli depremlerinden biri olarak kayıtlara geçen Bolu- Gerede depremi şehir dokusunu ve özellikle anıtsal mimarlık örneklerini etkilemiştir. Bu nedenle günümüze ulaşan ve kullanımı devam eden cami ve mescidlerin birçoğu deprem sonrasında hasar almış sonraki süreçlerde onarım görmüştür. Bu minvalde hazırlanmış olan "Bolu Yöresinde Bulunan Cami ve Mescidlerin Osmanlı Mimarisindeki Yeri" isimli doktora tezi, Sanat Tarihi disiplini içerisinde ele alınmıştır. Tezin hazırlanmasında belirli bir metot takip edilmiştir. İlk olarak konu ile ilgili literatür çalışması hazırlanmış, elde edilen kaynaklar ışığında saha çalışmasına başlanmıştır. Bölgede tarihi niteliğe sahip cami ve mescidler tespit edilip, yapılar ve mimari ögeler yerinde incelenmiştir. İncelenen bu yapılar, belirli bir metot çerçevesinde ele alınmış ve Türk-İslam mimarisindeki yerleri belirlenmeye çalışılmıştır.
14 ve 15. yüzyıl Anadolu sahası Türkçe mesnevîlerde Sebeb-i Te'lîf: Kurgu ve muhteva
Bu tez, mesnevilerin sebeb-i telif bölümlerini incelemeyi amaçlar. 14 ve 15. yüzyıllarda Anadolu sahasında Türkçe olarak kaleme alınmış eserler tetkik edilmiştir. Buna göre Gülşehrî'nin 1317'de yazdığı Mantıķu't-tayr ile Hamdullah Hamdî'nin 1499'da kaleme aldığı Leylā vü Mecnūn isimli eseri ve bu ikisi arasındaki mesneviler çalışmanın kapsamına dâhil edilmiştir. Toplam 24 mesnevi tetkik edilmiştir. Sebeb-i telif kavramı, genellikle müstakil bir başlık altında yazılan ve eserin telif nedenini açıklayan bölüm için kullanılır. Mürettep mesnevilerde ana hikâyenin öncesinde tevhid, naat, münacat ve ithaf manzumelerinin yazılması bir gelenek olmuştur. Sebeb-i telif de bu giriş bölümünün bir parçası olarak mesnevide yer alır. Çalışma, literatür taraması ve dokümantasyon yöntemlerine ek olarak nitel analiz ile mesnevilerdeki ilgili muhtevanın icelenmesine dayanır. Eserin neden yazıldığı sorusuna sebeb-i telif metinlerinin verdiği cevaplar ve bu cevapların gerçek sebep ile ilişkisi araştırılmıştır. Bütün bir mesnevi literatüründe tek tip sebeb-i telif yazıcılığı olmaması nedeniyle farklı sonuçlara ulaşılmıştır. En dikkat çekici olan ise sebeb-i teliflerde tahkiye kullanılması ve şairlerin kurmaca anlatılar oluşturmasıdır. Tez, birinci bölümünde bu bakımdan söz konusu kurgusal yapıyı merkezine almış ve sebeb-i telif yazıcılığını çeşitli yönlerden analiz etmeye ve yorumlamaya çalışmıştır. Ayrıca sebeb-i telif muhtevası ikinci bölümde müstakil olarak incelenmiştir. Şairlerin eser yazmakla umdukları beklentileri haricinde poetik görüşlerini de sebeb-i telif metinlerinde dile getirdikleri tespit edilmiştir.
Halife Mu'izz-Lidînillâh döneminde Fâtımî Devleti (341-365/953-975)
Şiî-İsmâilî anlayışa sahip Fâtımî Devleti, 297 (909) yılında Mağrib bölgesinde yer alan İfrîkıye'de kurulmuştur. Fâtımîler, ilk halifeden itibaren batıda Mağrib'in geri kalan kısmını, doğuda ise Mısır'ı ele geçirmeyi hedeflemişlerdir. Fâtımîler'i bu hedefe ulaştıran isim dördüncü Halife Mu'izz-Lidînillâh olmuştur. Tahta çıktığı andan itibaren aktif bir siyasî ve askerî mücadele yürüten Mu'izz kısa sürede, Mağrib'in tamamında hâkimiyet sağlamayı başarmıştır. Böylece bölgedeki isyancı kabileler itaat altına alınırken, Endülüs Emevî Devletinin bu bölge üzerindeki nüfuzu kırılmıştır. Sicilya ve İtalya'nın güneyinde Bizans İmparatorluğuna karşı kesin bir üstünlük elde eden Mu'izz, Fâtımîler'in Akdeniz'in batısında hâkimiyetlerini sürdürmelerini sağlamıştır. 358 (969) yılında Mısır'ı, ardından Bilâdüşşam'ı ele geçiren Mu'izz, kendisinden önceki halifelerin gerçekleştiremediği büyük bir başarıya imza atmıştır. Böylece Hicaz'da hutbelerin kendi adına okunmasını sağlayan Mu'izz İslâm dünyasında büyük bir güç haline gelmiştir. Daha sonra pek çok İslâm Devletinin desteklediği Karmatîler'in Kahire'ye düzenledikleri iki saldırıyı da başarısız kılan Mu'izz, Fâtımîler'in bu bölgedeki kalıcılığını sağlamayı başarmıştır. Halife Mu'izz dönemi siyasî ve askerî açıdan olduğu kadar kültürel açıdan da devletin yükselişte olduğu bir dönem olmuştur. Bu dönemde idarî, adlî, malî ve askerî teşkilâtlar da bir dizi reformlar yapılarak devletin gücünün artırılması sağlanmıştır. Bu dönem ayrıca İsmâilî mezhebinin Mısır gibi Sünnîler'in çoğunlukla yaşadığı bölgelerde tedrîcî bir şekilde uygulandığı dönem olmuştur. Halife Mu'izz, İsmâilî doktrinde yapmış olduğu reform ve güncellemeler ile doğu bölgelerinde mezhebin ideolojik birliğini yeniden sağlamak adına önemli bir mesafe kaydetmiştir. Yine bu dönem Kahire şehrinin kurulması ve Ezher Cami'nin inşâ edilmesiyle İslâm Medeniyet tarihinde iz bırakan bir dönem olmuştur. Anahtar Kelimeler: Fâtımîler, Halife Mu'izz-Lidînillâh, Mağrib, Mısır, Bilâdüşşam
Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Râbî' (İnceleme-metin)
Bu çalışma, kapsamı itibarıyla 19. yüzyılda yaşamış olan şair, hattat ve devlet adamı İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın "Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba" isimli 10 ciltlik manzum eserinin dördüncü cildini içermekte, müellifin intisap edip yakın ilişki kurduğu Düğümlü Baba lakaplı meczup bir derviş olan Hacı Hafız Mustafa Efendi'nin hayatından, kerâmetlerinden, ilminden ve manevi hallerinden kesitler taşıyan menkıbelerin rik'a hattından transkripsiyonu ve metnin muhtevasını tahlilinden oluşmaktadır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde bir alt başlıkla İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın hayatı, ailesi ve eğitimi; diğer bir alt başlıkla eserleri incelenmiştir. İkinci bölüm olan "Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba"da "Eserin Şekil Özellikleri" alt başlığında eserin nazım şekilleri, vezni, dili ve üslûbu ele alınırken, "Eserin Muhtevâ Özellikleri" alt başlığında Düğümlü Baba'nın hayatı ve Düğümlü Baba Tekkesi, eserde adı geçen şahıslar ve kerâmetlere göre menâkıbnâmenin sınıflandırılmasıyla tamamlanmıştır. Üçüncü bölümde ise neşir esaslarıyla birlikte metnin transkripsiyonuna yer verilmiştir.
Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sâdis (İnceleme-metin)
Bu çalışmanın konusu 1824-1892 yılları arasında yaşamış olan İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın Hacı Hâfız Mustafa Efendi'nin, nâm-ı diğer "Düğümlü Baba" isimli meczup şahsiyetin hayatı ve gösterdiği kerametleri hakkında yazmış olduğu manzum menâkıb-nâme türünde olan ve 10 ciltten müteşekkil "Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba" isimli eserinin altıncı cildi üzerinedir. Düğümlü Baba hayattayken eseri yazmaya başlamış olan müellif vefatından sonra da yazıya devam etmiştir. Sâdık Kemâl edip, şair ve hattattır. Aynı zamanda yüksek devlet görevlerinde de bulunmuştur. Tezin amacı rik'a hattıyla yazılmış olan bu eserin altıncı cildinin transkribe edilmesi ve tahlilinin yapılmasıdır. Bu tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın hayatı ve eserleri alt başlığıyla yazılmış, ilk başlıkta ailesi ve eğitim hayatı ile ilgili de bilgiler verilmiştir. İkinci alt başlıkta ise müellifin Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba isimli eserinin yanında yazmış olduğu diğer eserler de aktarılmıştır. İkinci bölümün başlığı Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba'dır. Bu başlık altında ise "Eserin Şekil Özellikleri" ve "Eserin Muhteva Özellikleri" anlatılmıştır. Eserin şekil özellikleri incelenirken nazım şekli, vezni, dili ve üslubu ele alınmıştır. Eserin muhteva özelliklerini belirleme esnasında ise Düğümlü Baba'nın hayatı, tekkesi, eserde yer alan şahsiyetler ve sınıflandırma yapılarak eserde geçen menkıbeler incelenmiştir. Son olarak üçüncü bölümde metnin transkibe edilmiş hali neşir esaslarıyla birlikte verilmiştir.
Kemâl-Nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sâmin (İnceleme-metin)
Bu çalışmada, 1828-1892 yılları arasında yaşamış hattat, şair ve devlet adamı olan İsmail Sâdık Kemâl'in, Düğümlü Baba nâmıyla tanınan Hacı Hafız Mustafa Efendi'nin hayatını ve kerametlerini merkeze alarak yazdığı 10 ciltlik "Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba" adlı eserinin sekizinci cildi incelenmiştir. Mezkûr menâkıb-nâmenin metni transkribe edilmiş ve muhteva incelemesi yapılmıştır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm eserin müellifi İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın hayatı ve eserleri ile ilgili olup iki alt başlıktan oluşmaktadır. İlk alt başlıkta, İsmâil Sâdık Kemâl'in ailesi, eğitimi, çalışma hayatından söz edilmiştir. İkinci alt başlıkta İsmâil Sâdık Kemâl'e ait diğer eserler verilmiştir. İkinci bölüm'de eser, Kemâl-Nâme-i Düğümlü Baba ana başlığı altında "Eserin Şekil Özellikleri" ve "Eserin Muhteva Özellikleri" olarak iki alt başlık olarak ele alınmıştır. Eser, dil ve üslup açısından incelenmiş ve içerdiği tasavvufî kavramlar ve tartışmalar alt başlıklar halinde tespit edilmeye çalışılmıştır. Son bölüm olan üçüncü bölümde ise metnin hazırlanmasında takip edilen yol ve yöntemler hakkındaki bilgilere, neşir esaslarına ve eserin tam transkripsiyonlu metnine yer verilmiştir.
Osmanlı'nın son yüzyılında bir Amerikalı: Cyrus Hamlin
Tanınmış Amerikalı misyonerlerden biri olan Cyrus Hamlin 17 Ocak 1839'da geldiği Osmanlı İmparatorluğu'nda büyük işler başarmış önemli bir şahsiyettir. Hamlin öncelikle Ermeni topluluğunun protestanlaştırılması ve bölge halklarının eğitilmesi için İstanbul'a gönderilmişti. Bu misyonu çerçevesinde Bulgaristan'ın bağımsızlığını kazanmasında kolejinde yetişen öğrencilerin önemli bir katkısı olmuştur. Sonraki dönemde de Bulgar bürokrasisine insan yetiştirmiştir. Osmanlı topraklarında 35 yıl yürüttüğü misyonerliği boyunca karşılaştığı birçok zorluğu bazen tehditlerle, bazen zekice hamlelerle aşabilmiştir. Tezimiz Bebek İlahiyat Okulu adıyla eğitim ve öğretime başlayan, 1863 yılında Robert Kolejine dönüşen organizasyonun gelişimini, onun kurucusu olan Hamlin'in hayatını ve ideallerini konu edinmektedir. Kendi yorumları eşliğinde misyonerlik faaliyetlerinin hem halka bakan yönü hem de eğitim yönü incelenmeye ve sonuçları ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Hamlin'in kurduğu Robert Kolejinden sonra açılan diğer Amerikan Kolejlerinin ve azınlık okullarının onun yöntem ve tekniklerini örnek almaları onun başarı hanesine yazılabilir. American Board teşkilatı onun eğitim ve öğretim yöntemlerine itirazı nedeniyle başta Hamlin'i eleştirmiş, Hamlin de teşkilattan istifa etmiştir. Fakat bu eğitim öğretim yöntemlerinin teşkilatça daha sonra benimsenmesi de Hamlin için bir başka başarı karinesi olmuştur. Açtığı fırında ekmek üretmesi, İngiliz hastanesinin ve ordusunun ekmek ihtiyacını karşılaması, askerlerinin kıyafetlerini temizlemek üzere çamaşırhane kurması, orduya kahve temin etmesi, okula kurduğu atölyelerde öğrencilerini zanaat sahibi yetiştirmesi Hamlin'in girişimciliğinin başarılı örnekleri arasındadır. Hamlin kararlı, çalışkan ve ileri görüşlü yapısıyla Anadolu'da başardıkları sayesinde asırlar sonra bile hakkında çokça söz edilen biri olmuştur. Onu anlamak yetiştirdiği şahsiyetlerin bulundukları toplumlara yön veren bir yapıya nasıl büründüklerini anlamamızı kolaylaştıracaktır.
Mukâtil b. Süleyman'ın et-Tefsîrü'l-Kebîradlı eserinde yer alan Hz. Peygamber Dönemi Hıristiyanlarıyla ilgili bilgilerin tespit ve analizi
İslâm tefsir geleneğinde önemli bir yere sahip olan Mukâtil b. Süleyman'ın et-Tefsîrü'l-Kebîr adlı eseri hem günümüze ulaşması hem de tüm sûreleri kapsayan ilk tefsir olmasından dolayı tefsir ilminin en önemli kaynaklarından biridir. Mukâtil, tefsirciliği ile ön plana çıkmış olsa da et-Tefsîrü'l-Kebîr adlı eserinde yer vermiş olduğu Hz. Peygamber'in hayatına ve ashâbına dair rivayetler, Hz. Peygamber döneminde yaşayan diğer topluluklarla olan siyâsî ve sosyal ilişkilerle ilgili aktarmış olduğu bilgiler onu, siyer ve megâzî alanında da önemli bir kaynak haline getirmiştir. Araştırmamızda Mukâtil b. Süleyman'ın et-Tefsîrü'l-Kebir adlı eserindeki Hz. Peygamber dönemi Hıristiyanlarıyla ilgili bilgilerin tespiti ve analizi esas alınmıştır. Tespit ve analizi yapılan bu bilgiler ilk dönem siyer ve megâzî kaynaklarından Urve b. Zübeyr, İbn Şihâb ez-Zührî, Mûsâ b. Ukbe, İbn İshak, Vâkıdî, İbn Hişâm ve İbn Sa'd'ın siyer ve megâzîye dair sundukları bilgilerle karşılaştırılmış ve eserler arasındaki benzerlik ve farklılıklar ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırmamız neticesinde Mukâtil'in eserinde Hz. Peygamber dönemi Hıristiyanlarına dair naklettiği bazı bilgilerin, ilk dönem siyer ve megâzî eserlerinde yer aldığı; bazılarının yer almadığı, bazı bilgilerin ise konu kapsamı dışında yer aldığı görülmüştür. Mukâtil'in aktardığı bazı bilgilerle bu kaynakların yer verdiği bazı bilgilerin çeliştiği, konuyla alakalı olan bazı şahıslara dair isimlerin Mukâtil'in eserinde farklı olduğu, bazı olayların ise sebeb-sonuç ilişkisinin doğru kurulamadığı tespit edilmiştir.
Güney Hindistan'da İslâmiyet'in yayılışı
Günümüzde Müslüman nüfusun yoğun olduğu bölgelerden biri olmasına rağmen, Güney Hindistan bölgedesindeki İslâmlaşma süreci hakkında yapılan araştırmalar oldukça sınırlıdır. Bununla birlikte İslâm'ın ortaya çıktığı Arap Yarımadası'na oldukça uzak bir mesafede bulunan Güney Hindistan coğrafyasına İslâm'ın ilk defa ne zaman ve nasıl ulaştığı, bu bölgede nasıl yaygınlık kazandığı ilim dünyasında büyük bir merak konusudur. Birinci bölümde Güney Hindistan'ın coğrafî yapısı, bu bölgenin İslâmlaşmasında önemli bir yere sahip olan limanları, siyasî ve sosyo-kültürel durumu incelenmiştir. Bu kısımda özellikle Güney Hindistan coğrafyasının sahip olduğu özelliklerin bu bölgenin İslâmlaşmasında sağladığı avantajlar tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde Güney Hindistan'a İslâm'ın girişi olayı ele alınmış ve bu olayın çeşitli açılardan değerlendirilmesi yapılmıştır. Bu kısımda İslâm'ın Güney Hindistan'a giriş süreci hakkında farklı tarihçilerin ve araştırmacıların görüşlerine yer verilerek konu detaylı bir şekilde tartışılmıştır. Kuşkusuz böyle farklı bakış açılarının bir araya getirilmesi, bu bölgenin tarihi ve kültürel evrimini daha iyi kavramamıza yardımcı olacaktır. Üçüncü ve son bölümdeyse Güney Hindistan'a İslâm'ın ulaşmasında deniz ticaret yollarının rolü ve İslâm'ın bu bölgeye ulaşmasıyla başlayan yayılma süreci ele alınmıştır. Deniz yoluyla gerçekleşen ticaret, Güney Hindistan'ın İslâm'la tanışmasında kilit oynamıştır. İslâm'ın Güney Hindistan'da bu dönemde nasıl yayıldığı konusu bu bölümde cevap aranan temel soruyu oluşturmuştur. Ayrıca Güney Hindistan'da İslâm'ın yayılış sürecinde kilit bir rol oynayan Sûfi hareketlerin etkisi detaylı bir şekilde incelenmiştir. Sûfilerin öğretileri, mistik yaklaşımları ve toplumsal etkileşimleri, İslâm'ın bu bölgede benimsenmesinde nasıl etkili olduğu ortaya konmaya çalışılmıştır.
Arnavut şair Beratlı Nazîm'in Türkçe Divanı (İnceleme-metin)
Beratlı Nazîm, Türkçe, Farsça ve Arnavutça olmak üzere üç divan sahibi bir şairdir. On sekizinci yüzyılda yaşamıştır. Medrese eğitimi için İstanbul'da bulunduğu yılları 1157-1160 (m. 1744-1748) olarak tahmin etmekteyiz. Hayatının ilk yıllarını ve medrese eğitimi sonrasındaki yılları Berat'ta geçirmiş olmalıdır. Çağdaşı şair Feyzî'nin tarih kıt'asına dayandırılarak Nazîm'in İstanbul'da bir hapishanede ölmesiyle ilgili yaygın inanışın aksine tarih kıt'ası incelendiğinde vebadan öldüğü anlaşılmaktadır. Hicrî 1173 (m. 1759-60) tarihli bu kıt'ada Nazîm'in Arnavut ve Frakull kasabasından olduğu da kaydedilmiştir. Dolayısıyla şairin ismi literatüre Nezim Frakulla olarak geçmiştir. Daha sonra yapılan çalışmalarda ortaya çıkan arşiv belgeleri ve divanlarında kendisine hitabından hareketle şairin ismi Nezim Berati olarak yaygınlaşmaya başlamıştır. Erken dönem Arnavut edebiyatı araştırmacıları, şairi Nezim Berati, Nezim Frakulla, İbrahim Nezimi, Nezîmî gibi isimlerle tanımaktadır. Şairin hayatıyla ilgili bir diğer yanlış bilgi de 1680-1685 tarihleri arasında doğduğuna dair bilgidir. Hiçbir araştırmacının bu bilgiyi hangi kaynağa dayandırdığını ifade etmemesi, şairin ailesiyle ilgili bilgiler dahi bu kadar zayıfken doğum tarihinin bu kadar açık ifade ediliyor olması şüphe uyandırmaktadır. Çalışmamız sonucunda şairin medrese eğitimi aldığı yıllar ve Türkçe Divanı'nın tedvin tarihiyle, yakın tarihte yazılmış bir şiirinde "kırk yaşına yaklaştığı" ifadesinin değerlendirilmesi sonucunda doğum tarihinin 1705 sonrasına tarihlenmesi gerekmektedir. Şairin annesinin ismini öğrenemediğimiz halde 1735-36'da, babası Muhtar'ın 1747'de, kardeşi Hasan'ın da 1748-49'da vefatı tarih kıt'alarıyla belirtilmiştir. Divanın tedvini 1747'ye işaret etse de hâşiyeye yazılan şiirlerde son tarih III. Osman'ın cülusuna yazılmıştır, 1754'e işaret etmektedir. Çalışmamızın birinci bölümü Beratlı Nazîm hakkındaki bilgilere ayrılmıştır. İsimlendirilmesi hakkındaki detaylar, hayatı hakkında edindiğimiz ve Türkçe Divanı'ndan çıkardığımız bilgiler, eserleri ve İslami eğilimi üzerinedir. Şair, Türkçe Divanı'nın tedvininin ardından bir mürşide intisap ettiğini anlatmış, çeşitli işaretlerle Eyüp'teki bu zâtın ismini gizlemiştir. Çalışmamızın ikinci bölümü Nazîm'in Türkçe Divanı'nın şekil ve muhteva incelemesine ayrılmıştır. Nazım biçimlerinin incelenmesi, beyit sayılarına dair tablolar, ta'miyeli tarih beyitlerinin hesabı, şairin kullandığı vezinlerin bir tablosu, kafiye incelemesi, ayet ve hadis iktibasları, İstanbul'da o dönemdeki mesire kültürü ve divandaki mekanlar gibi başlıklar altında kısmi bir inceleme söz konusudur. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde Beratlı Nazîm'in Türkçe Divanı'nın çevriyazıya aktarımında kullandığımız usul ve divanın çevriyazıya aktarımı bulunmaktadır. Çalışmamızın yapı taşını bu bölüm oluşturmaktadır. Arnavutluk Millî Kütüphanesi'nin El Yazmaları bölümünde H.000015876 numarası ve Mecmû'a-i Eş'âr ve Dîvân adıyla şair adı Nezim Frakulla olarak kayıtlı ta'lik hatla yazılmış 153 varaklık eserin 1b-107a sayfaları arasında Türkçe Divan yer almaktadır. Bu divanın içerisinde 30 kaside, 300 gazel, 68 kıt'a, 14 nazım, 57 mesnevi, 3 murabba, 3 tahmis, 3 müseddes, 1 tercî-i bend mevcuttur. Divandaki lugazların cevapları ve tamiyeli tarihlerin çözümü çalışmamızın ikinci bölümünde ilgili nazım biçiminin işlendiği bölüm altında ifade edilmiştir.
Modern dönem batı literatüründe Abbâsî ihtilâli
Abbâsî ihtilâli, Hilafet'te Emevîler'in yerini Abbâsîler'in almasına yol açan olaylar dizisinin tamamı olarak tanımlanabilir. Bu olaylar dizisinin 100 (718-719) yılı ile başlayıp, 132 (750) yılıyla sonlandığı kabul edilmiştir. İhtilâl ile doksan yıla yakın hüküm sürmüş olan Emevî Devleti yıkılmıştır. Böylece, Emevî hanedanının yerine, Hz. Peygamber'in amcası Hz. Abbas'ın soyundan gelen ve beş asra yakın tarih sahnesinde kalacak olan Abbâsî hanedanı iktidara gelmiştir. Abbâsî ihtilâli, 19. yy. sonundan günümüze kadar modern dönem batı literatürünün İslâm tarihi çalışmalarında önemli bir yere sahip olmuştur. Yüzyılı aşkın bir süredir bilim adamları tarafından Abbâsî ihtilâli hakkında çok sayıda müstakil eser kaleme alınmıştır. Bu sayede konu ile ilgili pek çok teori ileri sürülmüş ve geniş bir literatür ortaya çıkmıştır. Hatta, araştırmacıların bir asırdan fazla bir süredir kafa yorduğu bu konu hakkında farklı ekoller ortaya çıkmıştır. Bu tezde Abbâsî ihtilâli hakkında yazılan mevcut literatür üzerinden modern dönem tarihçilerinin görüşleri değerlendirilmiş, bir asrı aşan süre boyunca ortaya çıkan ekoller belirlenerek bunların genel bir taslağı çizilmiştir. Ulaşılan noktada, Arap ve mevâlî tezi olmak üzere ihtilâli gerçekleştiren ana unsur hakkında iki farklı tez ile klasik, revizyonist ve post-revizyonist olmak üzere üç ana ekol ortaya çıkmıştır. Araştırmaya konu olan literatür, modern dönemde batıda kaleme alınmış başlıca çalışmalardır. Bu çalışmalarda öne çıkan hususlar bölümler içerisindeki başlıkları oluşturmuş ve tarihçilerin savundukları ana tez dikkate alınarak değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışma ile hem çoğunluğu İngilizce olan birçok eserin muhtevası Türkçe literatüre kazandırılmış hem de Abbâsî ihtilâli üzerinden modern dönem batı İslâm tarihçiliğinin analizi yapılmıştır.
Hz. Peygamber döneminde hacamat kültürü
Hacamat, tarihi milattan öncelere dayanan, pek çok medeniyet tarafından benimsenip uygulanan bir tedavi yöntemidir. Arap toplumunda da bu tedavi yönteminin uygulandığı bilinmektedir. Hadis kitaplarında, Hz. Peygamber döneminde öne çıkan tedavi yöntemlerinden biri olarak dikkatleri çekmektedir. Resûlullah'ın da bizzat tedavi amaçlı hacamat yaptırdığı ve çevresindeki kişilere tavsiye ettiği hususunda pek çok rivayet mevcuttur. Buna ilave olarak günümüzde de hacamat yoğun bir ilgi görmektedir. Bu yoğun ilgiye rağmen Hz. Peygamber dönemi hacamat uygulamasının mahiyetine dair ülkemizde bilimsel nitelikte yapılmış, yeterli ve tatmin edici bir çalışma bulunmamaktadır. Bu eksikliği gidermek amacıyla çalışmamızda, dönemin tıp kültürünün bir yönünü teşkil eden hacamat uygulamaları ele alınmıştır. Hacamat, medeniyet tarihi ve tıp tarihi açısından da irdelenerek bu tedavi yönteminin tarihî süreçte diğer toplumlarda nasıl bir yere sahip olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Böylece Hz. Peygamber dönemindeki hacamat uygulamalarının tarihî süreç içerisindeki yerini görme imkânı elde edilmiştir. Araştırmamızın sonucunda, Hz. Peygamber döneminde Arap toplumunun medeniyetler arası etkileşim sayesinde elde ettiği tıbbî birikimin bir yansıması olarak hacamatı uyguladığı kanaatine varılmıştır. Aynı zamanda, Hz. Peygamber döneminde hacamatın vücudun hangi bölgelerinden ve hangi rahatsızlıklar sebebiyle yapıldığı hususlarıyla ilgili önemli bulgulara ulaşılmıştır. Bunun yanında, hacamatı uygulayan haccâmlarla ilgili tartışmalar ve rivayetlerde kimliği zikredilen haccâmlar hakkında bilgiler elde edilmiştir. Son olarak Hz. Peygamber döneminde hacamatı gerçekleştirmek için ihtiyaç duyulan hacamat aletleri hakkında bir takım bilgiler tespit edilmiştir.
Mahmud Tâ'î bin Muhammed'in Şerh-i Gülistân'ının 1b-51 Varakları (İnceleme-Metin)
Bu çalışmada on dokuzuncu yüzyılda yaşamış olan Mahmud Tâ'î bin Muhammed'in Şerh-i Gülistân'ı çevriyazıya aktarılarak incelenmiştir. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında şerh türü hakkında genel bilgiler sunulmuş, Sa'dî-i Şirâzî'nin Gülistân'ı hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Birinci bölümde Mahmud Tâ'î bin Muhammed'in hayatı ve Şerh-i Gülistân'ı ile ilgili ulaşmış olduğumuz bilgiler sunulmuştur. İkinci bölümde Şerh-i Gülistân klasik mensur metin şerhi kuralları çerçevesinde, Sûdî-i Bosnevî'nin Şerh-i Gülistân'ının bazı kısımları ile karşılaştırılarak incelenmiş ve Mahmud Tâ'î bin Muhammed'in şerhinde uygulamış olduğu şerh metodu ve Gülistân'ı şerh etme amacı tespit edilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde metnin hazırlanmasında takip edilen yöntemler açıklandıktan sonra Şerh-i Gülistân'ın ilk yüz sayfası Latin harflerine transkribe edilmiş, sonuç bölümünde çalışmamız esnasında ulaşmış olduğumuz bilgiler değerlendirilmiştir.
İbn Mâce'nin (Ö.273/887) es-Sünen'indeki Megâzî rivayetlerinin tespiti ve Siyer-Megâzî kaynaklarıyla mukayesesi
Hz. Peygamber'in savaş ve seriyyeleri siyer-megâzî alanının konusu olmasına rağmen farklı alanlarda da bu konulara dair bilgiler bulunmaktadır. Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirlerini içeren hadisleri tespit, nakil ve anlamaya yönelik bir ilim dalı olan hadis de bu alanlardan biridir. Bu alanda telif edilmiş olan kitaplarda Hz. Peygamber'in hayatının pek çok safhasına dair bilgi bulunmaktadır. Dolayısıyla hadis literatüründe yer alan megâzîye dair bilgilerin oranı ve bu bilgilerin siyer-megâzî çalışmaları bakımından değeri merak edilen bir mevzu olmuştur. Bu hususun tespiti adına çalışmamızda Kütüb-i Sitte'den biri olarak kabul edilen İbn Mâce'nin es-Sünen adlı eseri örneklem olarak ele alınmıştır. İbn Mâce'nin hadis alanında kaleme aldığı bu eser fıkıh bâblarına göre düzenlenmiş sünen türü eserlerdendir. Ancak Hz. Peygamber'in hayatının her kesitine dair bilgi verdiği için savaş ve seriyyeleriyle ilgili rivayetler de eserde yer almaktadır.
Üsküdar Nasûhî Mehmet Efendi Câmii, Türbesi ve hazîresi'ndeki mezar taşları
Üsküdar Nasûhî Mehmet Efendi Camii ve müştemilatı, 1688 H. (1099 M.) yılında Nasûhiyye tarikatinin kurucusu Nasûhi Mehmet Efendi adına bir dergâh olarak inşâ edilmiştir.Nasûhî Mehmet Efendi vefât edince dergâhın bahçesine defnedilmiş, daha sonra kabrinin üzerine bir türbe inşâ edilmiştir. 1925' de Tekkeler Kanunu ile dergâhın tevhidhâne kısmı camiye çevrilmiştir. Dergahın selamlık binasına da Nasûhî Mehmet Efendi'nin akrabaları yerleşmiştir. Cami geçmişte çeşitli tamirler geçirmiş olarak işlevini günümüzde sürdürmektedir. Selamlık binası ise; Nasûhî Derneği, Sebil Yayınevi ve Sosyologlar Derneği'ne ev sahipliği yapmaktadır. Caminin hazîresinde 275 adet muhtelif özellikte şâhide bulunmaktadır. Şâhidelerden 179 tanesi kitabelidir. Bezemeli 67 adet şâhide mevcuttur. 3 tane de cellat mezar taşı bulunmaktadır. Çalışmamız, giriş, Nasûhî Mehmet Efendi'nin kısaca hayatı, Nasûhî Mehmet Efendi Camii ve Türbesi'nin tarihi ve mimârî açıdan değerlendirilmesini kapsayan birinci bölüm ile cami hazîresindeki şâhidelerin değerlendirilmesinden oluşan ikinci bölümden müteşekkildir. Nasûhî Mehmet Efendi'nin hayatı ve Nasûhî Efendi Cami ve Türbesinin tarihi hakkında yazılı kaynaklara ve arşiv belgelerine müracaat edilmiştir. Cami, türbe ve selamlık binasının, iç-dış, bütün ve detay fotoğraflarına yer verilerek mimari açıdan değerlendirilmiştir. Hazîredeki şâhideler kitâbeli olanlar ve bezemeli olanlar ayrı ayrı gruplandırarak ele alınmıştır. Kitâbeli olanlar, numaralandırılıp fotoğraflanarak okumaları yapılmıştır. Her bir şâhide için bilgi fişi oluşturulmuş, mezar sahibinin kimlik, cinsiyet, kitâbenin yazı türü, varsa hattatı, şâhidenin incelenme tarihi, ölçüleri gibi bilgilere yer verilmiştir. Kitâbelerin hat sanatı açısından değerlendirilmesi ayrı başlık dahilinde ele alınmıştır. Bezemeli olan taşlar dönem özelliklerine göre yine ayrı başlık altında değerlendirilmiştir. Şâhidelerin, kabir sahibinin cinsiyet, meslek, tarikat mensubiyeti ve sosyal statü gibi durumlara göre değişiklik arz eden şâhide başlıkları, türlerine göre değerlendirilmiş ve şâhide başlıkları hakkında bilgi verilmiştir.
Ebû Yûsuf'un (Ö. 182/798) Kitâbü'l-Harâc'ındaki siyer-megâzî rivayetlerinin tespit ve tahlili
Hz. Peygamber'in hayatının çeşitli safhalarına duyulan ilginin bir neticesi olarak pekçok alanda onunla ilgili eser kaleme alınmıştır. Bu konuda en zengin telifat siyer ve megâzî literütürü içinde yer alır. Siyer ve megâzî literatürü dışında kalan diğer alanlarda yazılan eserlerde de Hz. Peygamber hakkında bilgiler bulunur. Bu alanlardan birisi de fıkıhtır. Fıkıh literatüründe yazılmış olan eserlerdeki siyer ve megâzî bilgilerini ortaya koyan kapsamlı bir ilmî çalışma henüz yapılmamıştır. Bu çalışmada fıkıh literatüründe önemli bir yeri olan Ebû Yûsuf'un Kitâbü'l-Harâc adlı eseri incelenmektedir. Ebû Yûsuf'un Kitâbü'l-Harâc adlı eseri öncelikli olarak vergiler konusunu ele alan bir fıkıh kitabıdır. Amacı doğrudan Hz. Peygamber'in hayatını ele almak değildir. Ancak çeşitli fıkhî konularla ilişkili olarak siyer ve megâzî bilgilerine de yer vermektedir. Bu araştırmada öncelikle Ebû Yûsuf'un Kitâbü'l-Harâc adlı eserinde yer alan Hz. Peygamber dönemi siyer ve megâzî rivayetlerinin tespiti yapılmıştır. Bu rivayetler kronolojik olarak sıralanmıştır. Ayrıca rivayetlerin Ebû Yûsuf'un eserinde hangi bağlamda zikredildikleri de ortaya konmuştur. Daha sonra tespit edilen bilgiler ve rivayetler siyer ve megâzî kitaplarıyla karşılaştırılmıştır. Çalışmanın daha kolay takip edilebilmesi için tablolar oluşturulmuştur. Karşılaştırma sonucunda elde edilen veriler ışığında rivayet farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ulaşılan sonuçlar çerçevesinde Kitâbü'l-Harâc'da yer alan siyer ve meğâzî bilgilerinin, Ebû Yûsuf'un çağdaşı olan tarihçiler tarafından kullanılıp kullanılmadığı, ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu araştırma Ebû Yûsuf'un siyer ve megâzî rivayetlerine eserinde ne şekilde yer verdiğini, ictihatlarında siyer ve megâzî bilgisini ne derecede kullandığını görmemize imkân tanımaktadır. Bu çalışma aynı zamanda Ebû Yûsuf'un siyer ve megâzî bilgilerini nasıl kullandığını değerlendirme imkânı da sunmaktadır.
Sahîh-i Müslim'deki Hz. peygamber'in savaşlarıyla (Gazveleriyle) ilgili rivayetlerin tespiti ve siyer kaynaklarıyla karşılaştırılması
Hz. Peygamber'in gerçekleştirdiği savaşları müstakil olarak ele alan çalışmalar megâzî literatürünü oluşturmaktadır. Hadis alanında kaleme alınan eserlerdeki mevcut malzemenin de Hz. Peygamber'in gazveleri hakkında bilgi içerdiği bilinmektedir. Bu çalışma Hadis kitaplarındaki Hz. Peygamber'in savaşları (gazveleri) ile ilgili rivayetlerin tespit edilmesi ve Siyer Bilim Dalı açısından malzeme değerinin ortaya konulması amacıyla yapılmıştır. Hadis kitaplarında yer alan Hz. Peygamber'in gazveleri ile ilgili bilgiler tespit edilirken, Kütüb-i Sitte içerisinde yer alan Müslim b. Haccâc'ın (ö. 261/875) el-Câmiu's-Sahîh adlı eseri ele alınmıştır. Bu eser Sahîh-i Buhârî ile birlikte Kur'an-ı Kerîm'den sonra en güvenilir kaynak olarak kabul edilmiştir. Eserde Hz. Peygamber'in söz ve davranışları çoğu zaman meydana gelen olaylar çerçevesinde de aktarılmıştır. Buna bağlı olarak megâzî ile ilgili bilgiler aktarılan bu olayların birer parçası halinde bulunmaktadır. Bu çalışmada Sahîh-i Müslim'deki megâzî kavramı içerisine giren bilgiler tespit edilmeye çalışılmıştır. Dolayısıyla Hz. Peygamber'in bizzat katıldığı savaşlar konumuzu teşkil etmektedir. Sahîh-i Müslim'de "Kitâbü'l-Cihâd ve's-Siyer" bölümü genelde bu bilgilerin yoğunlaştığı bölümdür. Ancak eserin tamamında Hz. Peygamber'in gazvelerine dâir bilgiler bulunmaktadır. Yapılan çalışmada Sahîh-i Müslim detaylı bir şekilde okunmuş ve tüm rivayetler incelenmiştir. Bu rivayetlerden megâzî ile ilgili olanlar tespit edilmiştir. Tespit edilen bu rivayetler bir araya getirilerek olaylar kronolojik olarak sıralanmıştır. Elde edilen bilgiler bazı siyer kitaplarıyla karşılaştırılmıştır. Yapılan karşılaştırmaya ilk dönem İslâm Tarihi müelliflerinden İbn Şihâb ez-Zührî (ö. 124/742) ve Musa b. Ukbe'den (ö. 141/758) gelen nakiller ile Vâkıdî (ö. 207/823) ve İbn Hişâm'ın (ö. 218/833) eserleri tâbi tutulmuştur. Karşılaştırma yapılırken elde edilen bilgiler tablolar halinde sunulmuştur. Araştırmanın sonucunda Sahîh-i Müslim'de megâzî ile ilgili azımsanmayacak ölçüde rivayetin yer aldığı tespit edilmiştir. Elde edilen bilgilerin bir kısmının mukayese yapılan eserlerle ortaklık gösterdiği, bir kısmının ise farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Bazı rivayetlerin de sadece Sahîh-i Müslim'de var olduğu diğer kaynaklarda yer almadığı görülmüştür.
Nesâî'nin (Ö.303/915) es-Sünen'indeki Megâzî rivayetlerinin tespiti ve Siyer-Megâzî kaynaklarıyla mukayesesi
Hz. Peygamber'in hayatı her dönemde ilgi odağı olmuştur. Bunun neticesinde zamanla onun yaşamına dair bilgi sunan literatür ortaya çıkmıştır. Bunlardan biri de Hz. Peygamber'in gazve ve seriyyelerinin tarihini konu alan megâzî literatürüdür. Megâzî literatürü dışında Resûlullah'ın tavsiyelerini ve fiillerini tespit etmeyi amaçlayan hadis ilmi de bu alanda malzeme sunmaktadır. Bu maksatla yazılan pek çok hadis kitabı bulunmaktadır. Hadis edebiyatında Kütüb-i Sitte ismiyle meşhur olan altı kitaptan biri de Nesâî'nin (ö.303/915) es-Sünen adlı eseridir. es-Sünen, Nesâî'nin rivayetleri seçerken sahih olanları almaya özen göstererek hazırladığı ahkâm merkezli yazılan bir hadis kitabıdır. Bu nedenle o her ne kadar tarihî bilgi verme amacı gütmese de Hz. Peygamber'in ahkâma dair davranışı ve söylemini naklederken onun hayatının her anına şahitlik edecek bilgiyi de aktardığı bir gerçektir. Bu bağlamda çalışmamızda Nesâî'nin es-Sünen adlı eserindeki megâzî rivayetlerinin tespiti yapılmış, akabinde tespit edilen bu bilgiler ilk dönem siyer-megâzî müelliflerinden İbn Şihâb ez-Zührî (ö.124/742), Mûsâ b. Ukbe (ö.141/758), Vâkıdî (ö.207/823) ve İbn Hişâm'ın (ö.218/833) eserleriyle mukayese edilmiştir. Bu tespit ve mukayese sonucunda bir hadis kitabı olarak es-Sünen'in megâzî rivayetleri bakımından değerinin ortaya konması amaçlanmıştır. Araştırmamızın sonucunda es-Sünen'de önemli sayıda megâzî bilgisinin bulunduğu görülmüştür. Nitekim tespit ettiğimiz üç yüz dokuz rivayetin on sekiz gazve ve dokuz seriyyeye dair bilgi sunması bu gerçeği göstermektedir. Bu bilgilerin diğer eserlerle karşılaştırılarak tahlil edilmesi neticesinde ise her iki literatürdeki bilgilerin çoğu zaman örtüştüğü, çok az bilginin farklılık arz ettiği ve bazen de Nesâî'nin diğer megâzî kitaplarında yer almayan fakat tarihî açıdan katkı sunan bilgilere yer verdiği ortaya çıkmaktadır.
Hâfız Kemal Tezergil'in hayatı ve eserleri
Mûsikî hemen her medeniyet ve millet tarafından, ilâhî bir kaynağı olan sanat türü olarak algılana gelmiştir. Her millet benimsemiş olduğu dine özgü bir dinî mûsikî var etmiştir. Türk Din Mûsikîsi de, Türklerin İslam dinini kendi estetik dünyalarına uygun bir biçimde daha yoğun, daha coşkulu; halisâne ve zahidâne bir tutumla yaşama arzularına göre şekillenmiştir. Türk Din Mûsikîsinin şekillenmesinde ve bugünlere gelmesinde isimleri bilinen sanatkârlar kadar isimleri unutulmuş ya da unutulmaya yüz tutmuş nice sanatkârlar da vardır. Bu sanatkârlardan birisi de; yirminci yüzyılda yaşamış olan ve Abdülkadir Meragi'den zamanımıza sözlü aktarım ile gelen mûsikî kültürünün aktarılmasında ve icrasında önemli bir şahsiyet olan Hâfız Kemal Tezergil'dir. Yirminci yüzyılda İstanbul'da din hizmetleri, dinî mûsikî ve tekke camiasının aktif olarak içerisinde yer almış, icralarıyla dinleyenleri etkilemiş, son dönem İstanbul tavrının önemli bir temsilcisi olmuş, besteleriyle bestekârlık kudretini de göstermiş olan Hâfız Kemal Terzergil yeteri kadar tanınmamıştır. Dolayısıyla bu çalışmanın amacı; dinî mûsikî alanında hatırı sayılır izler bırakmış; ancak hakkında yeteri kadar yazılı bilgi bulunmayan Hâfız Kemal Tezergil'i hayatı ve eserleriyle tanıtabilmektir. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Hâfız Kemal Terzergil'in doğumu, kişiliği, evliliği, vefatı gibi kişisel hayatıyla ilgili; ikinci bölümde ise müezzinliği, görev yaptığı camiler, istifade ettiği hocalar, mûsikî çalışmaları, dinî mûsikîdeki yeri vb meslekî ve mûsikî hayatıyla ilgili konular üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde kendisini tanıyanlarla yapılan görüşmelere yer verilmiştir. Dördüncü bölümde ise; besteleri hakkında bilgiler verilmiş ve tespit edilebilen eserlerinin notaları bilgisayar ortamında yazılıp alfabetik sırayla teze dâhil edilmiştir. Kendisiyle ilgili elde edilebilen belgeler(orijinal notalar, fotoğraf, gazete yazısı, arşiv belgeleri vb.) tezin sonuna eklenmiştir. Bu çalışmayla, Hâfız Kemal Tezergi'in hayatı ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.
İbn Kesîr'in (ö. 774/1373) Tefsîrü'l-Kur'âni'l- Azîm Adlı Eserindeki siyer rivâyetlerinin tesbiti ve değerlendirmesi (Mekke Dönemi)
Tefsir, tarih, hadis, usûl ve daha birçok alanda eser veren İbn Kesîr, Dımaşk havzasında yetişmiş ve kendisinden sonrakilerin kaynak olarak görüşlerinden istifade ettikleri önemli bir âlimdir. İbn Kesîr'in kaleme aldığı Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm adlı eseri meşhur bir rivâyet tefsiri olarak bilinmektedir. O bu eserinde kendinden önce yazılan geniş bir rivâyet külliyatını sonraki nesillere aktarmaktadır. İbn Kesîr bu tefsirinde âyetleri açıklarken çok miktarda siyer rivâyetini de kullanmıştır. O bu rivâyetleri sadece nakletmekle sınırlı kalmamış, aynı zamanda senet ve metin tenkidini de yaparak değerlendirmelerde bulunmuştur. Onun tarihçiliği, müfessirliği ve hadisçi yönünün bir araya geldiği bu eserde yer alan siyerle ilgili zengin muhteva, siyer araştırmaları için önemli bir malzeme teşkil etmektedir. Amacımız âyetlerin doğru anlaşılmasında başat bir rol üstlenen siyer bilgilerini, İbn Kesîr'in zengin birikimiyle yazdığı Tefsîr'i özelinde derlemek ve değerlendirmektir. Bu çalışmamızda İbn Kesîr'in Tefsîr'inde oldukça fazla oranda yer verdiği siyer rivâyetleri tesbit edilmiş, çok yönlü ilmî kişiliği ile yaptığı değerlendirmeler incelenmiştir. Bu hususta zikredilen rivâyetlerin çok fazla oluşu ve araştırmamızın sınırlarını zorlaması sebebiyle araştırmamız Mekke dönemi rivâyetleriyle sınırlandırılmıştır. Araştırmamızda tesbit edilen siyerle ilgili rivâyet malzemesi, muhtevaya göre kronolojik bir tasnife tabi tutulmuştur. Bilgilerin muhtevası başlıklarımızı belirlemiştir. Rivâyetlerin incelendiği bölümün ana başlıklarının sonunda ve ilgili yerlerde müellifin görüşlerini de dikkate alarak değerlendirmeler yapılmıştır. İbn Kesîr'in geniş ilmî birikimiyle yaptığı değerlendirmeler kendisinden sonra yapılacak araştırmalara ışık tutmaktadır. Onun sahih, en doğru ve güvenilir olanı bulma çabasıyla yaptığı titiz değerlendirmeler, eserinin güvenilir kaynaklar arasında kabul edilmesine sebep olmuştur. Çalışmamızda Mekke döneminde Hz. Peygamber'in müşriklerle yaptığı mücadele ile isrâ ve mi'râc konuları ile ilgili rivâyetlerin, diğer siyer konularına oranla çoğunlukta olduğu görülmektedir.
Arşiv belgelerinde Zeyneb Sultan Külliyesi
Osmanlı mimarisi, 18. yüzyılda batılı unsurları klasik anlayış içinde harmanlayarak güzide eserler vermeye devam etmiştir. Bu eserlerden biri de III. Ahmed'in kızı olan Zeyneb Sultan'ın, 1769'da dönemin Hassa Başmimarı Mehmed Tahir Ağa'ya inşa ettirdiği kendi adıyla anılan külliyesidir. Pek çok tarihi eser gibi bu külliye de günümüze gelene kadar çeşitli sebeplerle değişikliğe uğramış; türbe ve sebil yok olurken 20. yüzyıl başında avluya bir medrese inşa edilmiştir. Külliye, bu zamana kadar yapılan araştırmalarda bir bütün olarak ele alınmamış; yalnızca cami ve haziresi müstakil çalışmalara konu olmuştur. Ancak yapılan bu çalışmalarda da arşiv belgeleri kullanılmamıştır. Bu tezde, mevcut literatür, Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İstanbul Vakıflar I. Bölge Müdürlüğü ve İstanbul IV Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü tarafından tutulan kayıtlar, kütüphane arşivleri ve farklı tarihli İstanbul haritaları incelenip mümkün olduğunca birincil kaynaklara erişilmeye çalışılarak külliyenin tarihi süreci işlenmiştir. Giriş bölümünde, konunun amacı, kapsamı, önemi ve takip edilen yöntem sunulmuştur. Birinci bölümde, konunun daha iyi anlaşılması için Zeyneb Sultan'ın hayatına, dönemin mimari eğilimlerine ve külliyenin haritalardan faydalanılarak hazırlanmış kısa tarihçesine yer verilmiştir. İkinci bölümde, külliyenin elemanları ayrı başlıklar halinde işlenerek eldeki veriler çerçevesinde yapıların geçirdiği onarımlardan bahsedilmiş; ayrıca mimari ve süsleme özeliklerine değinilerek güncel durumları kaydedilmiştir. Hazire ve burada medfun önemli şahsiyetlere ait mezar taşları çalışılırken, hazire hakkında hazırlanmış iki katalog eser esas alınarak karşılaştırma yapılmış ve bunlarda görülen bazı eksikler giderilmiştir. Külliye hakkında yapılan genel değerlendirmeye ve ulaşılan yeni bilgilerin özetine sonuç bölümünde yer verilmiştir. Önemli görülen plan, çizim, belge ve transliterasyonlar ekler bölümüne konmuştur.
Arşiv belgeleri ışığında Beylerbeyi ve Emirgan camileri
Kaybedilmiş gücün tekrar kazanılabilmesi düşüncesiyle batıya açılan Osmanlı'nın Avrupa ile siyasal, sosyal, kültürel ve sanatsal alanda yakınlaşmaları Osmanlıya her alanda yeni bir boyut kazandırmıştır. Özellikle mimaride Batı'dan alınan yeni teknik ve üsluplar kullanılmaya başlanmış, bu üsluplar Osmanlı mimarlarının elinde yoğrularak Türk rokoko ve baroğu diyebileceğimiz kendine özgü bir hal almıştır. Çalışmada öncelikle I. Abdülhamid'in yaşamı, ıslahatları ile devletin ekonomik ve sosyal durumunun yanında dönemin sanat anlayışı üzerinde durulmuştur. Osmanlı devletinin ekonomik anlamda sıkıntılı bir süreç içinde bulunduğu bu dönemde I. Abdülhamid'in almış olduğu tedbirler ile bu sıkıntılara rağmen yaptırdığı eserlere vakfiyesi ışığında değinilmiştir. Osmanlı'nın zengin arşivi, bazen ustası bilinmeyen bir müze eşyasının, bazen bir saray mensubu tarafından yaptırılan bir binanın, bazen kaybolmuş bir sarayın, bir kasrın veya herhangi bir yapının, bazen padişah ve hanedan üyelerinin yaptırdığı vakıfların, bazen de şehzadelere, padişahlara çeşitli sebeplerle verilen hediyelerin bilgilerini orijinal belgeler ışığında ortaya koymaktadır. Tezin ana konusu olan ikinci ve üçüncü bölümlerinde ise I. Abdülhamid'in vakıf eserlerinden Beylerbeyi ve Emirgan camileri arşiv belgelerine dayanarak incelenmiştir. Onarım belgelerine bağlı olarak günümüze kadar gelen zaman diliminde Camilerin geçirdikleri değişimler ele alınmaya çalışılmıştır. Hatta onarımların yanında kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre II. Mahmud döneminde Emirgan Camii'nin neredeyse yeniden inşa edildiği bilgisine ulaşılmaktadır. Beylerbeyi Camisine ise II. Mahmud döneminde minare ve hünkâr mahfili gibi yeni unsurlar eklenmiştir. Onarım ve eklemelerde ilgili dönemin sanatsal üsluplarını taşıyan büyük değişimler yapıldığı arşiv kayıtlarından çıkarılmaktadır. Tezde arşiv belgeleri ışığında I. Abdülhamid tarafından vakfedilen camilerin onarım ve değişim biçimleri ele alınacaktır. Ayrıca camilerde kullanılan sanatsal üsluplar da analiz edilecektir.
Sa'du'llâh Halvetî'ye atfedilen anonim Kasîde-i Bürde şerhi (İnceleme-metin)
Bu çalışmada SaǾdu'llâh Halvetî'ye Atfedilen Anonim Kasîde-i Bürde Şerhi çeviri yazıya aktarılarak incelenmiştir. Üç ana bölümden oluşan bu çalışmanın giriş kısmında, eserin müellife aidiyeti sorunu gündeme getirilmiş ve araştırma sonuçları sunulmuştur. Birinci bölümde Hz. Peygamber'i konu alan edebi türler, Kasîde-i Bürde'nin şâiri İmâm Bûsîrî'nin hayatı, Kasîde-i Bürde'nin inşâ sabebi ve son olarak Türk-İslâm Edebiyatı şerh geleneği içinde Kasîde-i Bürde'nin yeri ve önemi hakkında bilgiler ele alınmıştır. Bölüm sonunda ise Osmanlıdan günümüze kadar Arapça, Farsça ve Türkçe dillerinde yazılan Kasîde-i Bürde şerhlerinin listeleri verilmiştir. İkinci bölüm, şerhe ayrılmıştır. Bu bölümde eserin, muhteva ve şekil yönünden incelemesi yapılmıştır. Muhteva incelemesinde eserin şerh metodu, bölüm başlıkları, yapılan iktibaslar vs. incelenmiştir. Eserin şekil incelemesinde ise dil ve üslup, vezin, edebi sanatlar gibi alt başlıklar açılmıştır. Üçüncü bölümde, metnin hazırlanmasında izlenen yol hakkındaki bilgilere, transkripsiyon cetveline ve şerhin tam transkripsiyonlu metnine yer verilmiştir. Çalışma esnasında edinilen bilgiler, Sonuç bölümünde değerlendirilmiştir. Sa'du'llâh Halvetî'ye Atfedilen Anonim Kasîde-i Bürde Şerhi'nin, bu çalışma ile Klasik Türk Edebiyatı tarihindeki yerini almasını ümit ediyoruz.
Arşiv belgeleri ışığında İstanbul Surdışı Sıbyan mektepleri (Rumeli yakası)
İlk vahiyden itibaren İslam dininin eğitime verdiği önem Hz. Muhammed tarafından ciddi bir şekilde ele alınmış, kadın-erkek ayırmadan tüm Müslümanların ilim öğrenmesi tavsiye edilmiştir. Sonraki dönemlerde de bu tavsiyeye uyularak, eğitim konusunda gerekli adımlar atılmıştır. Her devlet kendi eğitim sistemini kurmuş, geliştirmiş ve kendinden sonrakine miras bırakmıştır. Osmanlı Devleti'nde eğitimin ilk aşaması sıbyân mektepleriydi. Taş mektep, mahalle mektebi, darüttalim, muallimhane, mektephane, mekteb-i ibtidai gibi isimlerle bilinen bu mektepler, Kur'an-ı Kerim, okuma-yazma, ilmihal ve basit hesapların öğretildiği, genelde 4-12 yaş arası çocukların gittiği başlangıç seviyesindeki eğitim kurumlarıydı. Parasız eğitim veren sıbyân mektepleri, ekonomik durumu iyi olan kişiler tarafından yaptırılan, devlete bağlı olmayan vakıflardı. Mimari açıdan bakıldığında genellikle tek derslikli, bazen iki derslikli, dikdörtgen veya kare planlı, tonoz, kubbe yahut kırma çatıyla örtülü, almaşık örgü veya kesme taş ile inşa edilmiş, çoğunlukla fevkanî olan yapılardı. Daha çok bir külliye bünyesinde yapılmış olan bu yapıların müstakil olarak inşa edilenleri de mevcuttur. İstanbul'un geneline bakıldığında, sıbyân mekteplerinin ağırlıklı olarak sur içinde inşa edildiği görülmektedir. Ancak sur dışı olarak bilinen bilad-ı selase'de (Galata, Eyüp ve Üsküdar) bu sayı azımsanmayacak boyuttadır. Bu çalışmada, sur dışı olarak bilinen bölgenin Rumeli yakasında bulunan, günümüzdeki 5 ilçede tespit edilen sıbyân mekteplerinden mevcut olanları mimari açıdan ele alınarak, geçirdikleri değişimler ve günümüzdeki durumları, kütüphane taramaları ve çeşitli kurumlardan alınan arşiv belgeleriyle elde edilen bilgiler doğrultusunda ortaya konulmuştur.
İnşaat masraf defteri ve bazı arşiv belgelerine göre Nakşıdil Valide Sultan Külliyesi
Bu çalışma, Nakşıdil Valide Sultan'ın İstanbul'un Fatih İlçesinde yer alan külliyesini tanıtmak ve arşiv belgeleri bağlamında yapıların inşa süreci ve geçmişine ışık tutmak amacıyla hazırlanmıştır. İnsanlara yardım etmeyi yaşamlarının gayesi haline getiren valide sultanlardan biri olan Nakşıdil Sultan, yaşamı boyunca hayır ve hasenat işleri ile uğraşmış dini, ilmi ve sosyal alanlarda önemli eserler inşa ettirmiştir. Nakşıdil Sultan'ın eserlerinden biri olan türbe, sıbyan mektebi, çeşme, sebil ve imarethâneden oluşan külliyesi, İstanbul Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü'nde (1970) lisans çalışması olarak hazırlanmış ancak bu çalışmada arşiv kaynakları kullanılmamıştır. Bununla birlikte bugüne değin yapılan araştırmalara bakıldığında yapıların inşa sürecini ve geçirdiği onarımları da ele alan kapsamlı bir çalışma bulunmamaktadır. Buna istinaden hazırlanan çalışmada, Nakşıdil Sultan Külliyesini daha kapsamlı bir şekilde incelemeye gayret edilmiştir. Söz konusu külliye yapılarının tespiti için ilk olarak Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi arşivlerine başvurulmuş, bunun yanında arşivlerden ulaşılabilen diğer belge ve görsel malzemeler ile birlikte mimarlık ve sanat tarihi alanındaki literatürden de faydalanılarak yapıların tarihsel süreçleri ve onarımları ile zaman içerisindeki değişimleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Külliye yapılarının anlatıldığı ikinci bölümde ele alınan inşaat masraf defteri yapıların ilk inşa durumunu ortaya çıkarması, inşaat aşamasında yapılan masrafları, kullanılan malzeme çeşitlerini ve çalışan işçi gruplarını içermesi açısından oldukça önemlidir. Bunun dışında BOA, VGMA ve Türbeler Müzesi Müdürlüğü'nden temin edilen bir kısım belgeler ile yapıların onarımlarından ayrıca bahsedilmiştir. Sonuç bölümünde genel bir değerlendirme yapılarak tamamlanmıştır.
Kemâl-Nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sânî (İnceleme-metin)
Bu çalışma, 19. yüzyılda yaşamış, hattat, şair ve devlet adamı İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın, Kemâl-Nâme-i Düğümlü Baba adlı 11 ciltlik eserin ikinci cildini konu edinmiştir. İsmâil Sâdık Kemâl'in intisap ettiği meczup bir derviş olarak Düğümlü Baba adıyla şöhret bulmuş Hacı Hafız Mustafa Efendi'nin, hayatını, kıssalarını, kerametlerini ve feyizlerini anlatmak maksadıyla, manzum menâkıbnâme olarak kaleme aldığı eser, muhteva açısından incelenmiş ve eserin metin tenkidi yapılmıştır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm eserin müellifi İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın hayatı ve eserleri ile ilgili olup iki alt başlıktan müteşekkildir. İlk alt başlıkta, İsmâil Sâdık Kemâl'in ailesi, eğitimi, çalışma hayatından söz edilmiştir. İkinci alt başlıkta İsmâil Sâdık Kemâl'in eserlerinin içeriklerinden bahsedilmiş, nüshaların bulunduğu kütüphane ve koleksiyonlar tablo halinde verilmiştir. İkinci bölüm'de eser, Kemâl-Nâme-i Düğümlü Baba ana başlığı altında Eserin Şekil Özellikleri ve Eserin Muhteva Özellikleri olarak iki alt başlık olarak ele alınmıştır. Eserin nazım şekilleri, vezin, dil ve üslubu Eserin Şekil Özellikleri başlığı altında; Düğümlü Baba'nın hayatı, tekkesi ve eserde adı geçen şahıslar da Eserin Muhteva Özellikleri alt başlığında incelenmeye çalışılmıştır. Son bölümde ise tenkitli metin ile söz konusu metin oluştururken dikkat edilen esaslara yer verilmiştir.
Dârülhilâfe'nin oluşum sürecinde doğu Bağdat'taki mimari yapılar (279-334/892-945)
İslam medeniyeti tarihi içerisinde büyük bir öneme sahip olan Bağdat, devlet merkezi olarak Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr (136-158/754-775) tarafından ilk olarak Dicle nehrinin batı yakasında kurulmuştur (145/762). Yine onun Dicle nehrinin doğusunda Rusâfe Sarayı'nı inşa ettirmesi ve kendinden sonraki bazı Abbâsî halifelerinin bu tarafta ikamet etmeleriyle birlikte Bağdat'ın doğu yakası da gelişmeye başlamıştır. 279 (892) yılına kadar geçen süreç içerisinde Doğu Bağdat'ta Rusâfe, Şemmâsiye ve Muharrim olmak üzere üç büyük mahalle kurulmuştur. Doğu Bağdat, bu üç mahallenin sınırları içerisinde gelişmiş ve büyümüştür. Halife Mu'tasım (218-227/833-842) tarafından 221 (836) yılında Sâmerra'ya taşınan devlet merkezi 279 yılında Halife Mu'tazıd-Billâh (279-289/892-902) tarafından yeniden Bağdat'a taşınmıştır. Hilafet sarayı olarak Hasenî Sarayı'nı tercih eden Mu'tazıd, Doğu Bağdat'ta Dârülhilâfe adında büyük bir yeni yerleşim yerinin daha ortaya çıkmasına öncülük etmiştir. O ve ondan sonra halife olan oğulları Müktefî (289-295/902-908) ve Muktedir (295-320/908-932) tarafından Dârülhilâfe içerisinde pek çok sarayın yanı sıra cami, meydan, hayvanat bahçesi ve at çiftliği gibi çeşitli yapılar inşa edilmiştir. Mu'tazıd ve oğulları tarafından oluşturulan Dârülhilâfe, devletin yıkılışına kadar hilafet sarayı olmaya devam etmiştir. Bu çalışmada Bağdat'ın 279 yılında yeniden hilafet merkezi olmasından 334 (945) yılında Büveyhîler'in Abbâsîler'i nüfuzları altına alıncaya kadar geçen yaklaşık 55 yıllık süreç içerisinde Doğu Bağdat'ta özellikle de Dârülhilâfe'de yürütülen imar faaliyetleri incelenecektir.
Mektep Müzesi dergisinin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi
Bu çalışmada 14 Mayıs 1913 (1 Mayıs 1329) - 14 Mart 1914 (1 Mart 1330) tarihleri arasında yayınlanan Mektep Müzesi dergisinin transkript metnine ve değerlendirilmesine yer verilmiştir. Osmanlı Devleti , yayın hayatına Kahire topraklarında basılan Vakʻa-i Mısriyye (1828) gazetesiyle başlamıştır. Mektep Müzesi'ne kadar geçen 85 yıl içerisinde her çeşit alanda farklı periyotlarla ve muhtelif sayfa sayılarına sahip pek çok dergi ve gazete yayınlanmıştır. Dergi ve gazete gibi basın-yayın organları; döneminin kültürünün incelenmesi, değerlendirilmesi ve araştırılmasında birinci dereceden kaynaklardır. Özellikle geçiş dönemlerinde meydana gelen fikri değişimlerin izleri bu mecralarda açığa çıkar. Bu sebeple bu kaynaklar araştırmacılar tarafından günümüz Türkçesine çevrilmiş ve üzerine çalışmalar yapılmıştır. Mektep Müzesi, II. Meşrutiyet'in son dönemleri ve I. Dünya Savaşı'nın hemen öncesi olan çok önemli bir tarihte yayın hayatında yer almıştır. On beş günlük periyotlarla on iki sayı olarak yayınlanmıştır. Ahmet Edip tarafından çıkarılmış, Halide Edip ve Nakiye Elgün gibi dönemin meşhur isimlerine sayfalarında yer vermiştir. Siyaset dışında durarak ilmî ve fennî konulara değinmiş, Batı'daki çalışmalardan ve gelişmelerden haberler vermiş, kadınlara yönelik meseleleri işlemiş ve genel anlamda herkese hitap eden bir dergi olmayı amaçlamıştır. Amacımız böyle bir derginin varlığından haberdar etmek, tanıtmak, Latin harflerine çevirmek suretiyle kendisinden daha fazla istifade edilmesini sağlamak ve dergi hakkında elde ettiğimiz bilgileri sunmaktır.
Hz. Peygamber Döneminde Bakî' mezarlığı
Hz. Peygamber Medine'ye hicret ettikten sonra orada bir mescit ve aynı tarihlerde bir mezarlık oluşturmuştur. Bu çalışmanın amacı Medine'de oluşturulan ve yaygın adıyla Bakî' Mezarlığı olarak bilinen bu kabristanın kuruluş tarihini ve mezarlıkla ilgili tüm bilgileri ortaya koymaktır. Tespitlerimiz arasında Bakî' Mezarlığı'na defnedilen sahâbîlerin isimleri, vefat tarihleri ve vefat sebepleri yer almaktadır. Hz. Peygamber dönemi Medine'sindeki diğer mezarlıklar da tespit edilmeye çalışılmış, böylece Bakî' Mezarlığı'nın önemi anlaşılmaya gayret edilmiştir. Tezimiz Hz. Peygamber dönemi ile sınırlandırıldığından Hz. Peygamber'in vefatından sonraki süreçlerde Bakî' Mezarlığı'ndaki değişimlere ve defnedilen sahâbîler hakkındaki bilgilere yer verilmemiştir. Görülebildiği kadarıyla bu konu ülkemizde çalışılmamış, Arap bilim dünyasında ise yeterince incelenmemiştir. İlk dönem İslâm toplumunda defin, mezarlık gibi konularla alakalı yapılan çalışmalar bulunmasına karşın Bakî' Mezarlığı'nın tarihçesi eksik kalmıştır. Bu sebeple çalışmamız Türkçede yapılan ilk araştırma olma özelliğine sahiptir. Diğer yandan konunun bilimsel olarak derinlemesine incelenmesi bakımından da önem taşımaktadır. Tezimizde materyal analizi ve kaynak tenkidi yöntemi kullanılmış, rivayetler arası farklılıklar ve çelişkiler derinlemesine incelenmiştir. Kaynaklarda yer alan bilgilerin birer nakil olduğu gerçeği daima göz önünde bulundurulmuş ve kendi içinde bir bütünlük arz etmeyen rivayetler tartışmaya açılmıştır. Hz. Peygamber Medine'ye hicret ettikten sonra Medine merkezinde bir mezarlık inşa ettirmiş, hicretin birinci yılında Mescid-i Nebevî ile birlikte kurulan bu mezarlığa ilk olarak Ensar'dan Es'ad b. Zürâre'nin defnedilmiştir. Kaynaklarda Hz. Peygamber döneminde Bakî' Mezarlığı'na defnedilen on dokuz sahâbînin ismine tesadüf edilmiş, birçok da ismi zikredilmeyen veya oraya defnedilip defnedilmediği berraklık kazanmayan kişi ile ilgili verilere ulaşılmıştır. Medine'nin merkeze uzak çeşitli mahallerinde farklı mezarlıkların mevcudiyeti Bakî'a defnin zorunlu olmadığını göstermektedir. Çalışmamızda farklı kabile veya cinsiyetlere göre bir mezarlık kurulup kurulmadığı tespit edilememiştir.
Cemâleddin Çauşeviç (1870-1938) - Hayatı ve eserleri
Bu çalışma, yirminci yüzyılın ilk yarısında Bosna-Hersek'te dinî lider olan Cemâleddin Çauşeviç'in hayatı ve eserleriyle oradaki İslâm Birliği'nin tarihine ışık tutmaya yönelik bir girişimdir. Bosna-Hersekli âlimin hayatı ve eserleri incelenerek, Balkanlarda belli bir tarihsel dönemde Müslümanların durumu da ele alınmıştır. Bosna-Hersek'teki Müslümanlar için on dokuzuncu yüzyılın sonu bir tür medeniyet çöküşünü temsil etmektedir. Osmanlı İmparatorluğu'nun sınırları içinde yaşayan Müslümanları merkezi olan İstanbul'dan koparmak, onların kaybolmaları demekti. Bosnalı Müslümanların tarihsel gelişimi için büyük güçlerin onayıyla 1878'de Avusturya-Macaristan tarafından yapılan işgal, kendi kimliklerini korumak için mücadele ettikleri bir dönemin başlangıcı idi. Bu çalışmanın ana hedefi, Cemâleddin Çauşeviç'in hayatını takiben Bosnalı Müslümanlar için yirminci yüzyılın ilk yarısında meydana gelen tarihsel koşullar ve zorlukları belirtmektir. Boşnakların dinî kimlik kaybı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkanlardaki askerî ve siyasî yönden zayıflamasıyla yakından bağlantılıdır. Çalışmanın içeriğine bakıldığında, Bosnalı Müslümanlar tarafından Avusturya-Macaristan hükümetine karşı nasıl bir tutum izlendiği ve 1878'den sonra ortaya çıkan dinî düzenin nasıl olduğu daha iyi anlaşılmaktadır. Cemâleddin Çauşeviç'in ortaya çıkışı ile Bosnalı Müslümanların tarihi ve kültürel gelişmelerinde bazı değişiklikler meydana gelmiştir. Bu değişikliklerin temelinin ne olduğu ve Çauşeviç'in başarısının kilit noktaları bu çalışmada tartışılmaktadır. Tarihte yirminci yüzyılın büyük bir kargaşa yüzyılı olduğunu, büyük imparatorlukların ortadan kalktığını ve çok sayıda bağımsız devletin kurulduğunu hesaba katarsak, Çauşeviç'in bu tarihsel olgulara karşı nasıl bir tavır sergilediği ortaya konmuştur. Çalışma üç bölümden oluşmakla birlikte her bölümde farklı bir yaklaşımla Çauşeviç'in Bosna ve Balkanlardaki Müslümanlar için elde ettiği başarılar belirlenmektedir. Çalışmada çok sayıda farklı kaynaklar kullanılarak Çauşeviç'in hayatı ve eserleri ile ilgili yeni sonuçlar çıkarılmaktadır. Çalışmanın elde edilen sonuçları, Cemâleddin Çauşeviç'in yirminci yüzyılda Bosnalı Müslümanların dinî ve kültürel ilerlemesi için en önemli kişilerden biri olduğu tezini doğrulamaktadır.
İsmail Sâdık Kemâl'in Rûh-ı Kemâl adlı eseri (inceleme-metin)
Delâ'ilü'l-Hayrât; içinde Hz. Muhammed'e, onun âline, ashabına ve ezvacına dua salavât, Esmâ-i Hüsnâ, Esmâ-i Nebî ve bir takım hadîs-i şerîfler bulunduran bir evrâd ve ezkâr kitabıdır. Şâzeliyye tarikatının Cezûliyye kolunun kurucusu olan Şeyh Muhammed b. Süleyman el-Cezûlî (ö. H. 870) tarafından kaleme alınmıştır. İlk zamanlar Şazeliyye tarikatının mensupları tarafından okunsa da, daha sonraları Anadolu'da ve Kuzey Afrika'da çok rağbet görmüştür. Sadece tarikat mensupları tarafından değil; halk tarafından da faziletine inanılarak okunmuştur. Bu şöhretinin sonucunda Delâ'ilü'l-Hayrât, dinî-tasavvufî zümre çatısı altındaki edebiyatçılar tarafından da ilgi görmüş, tercüme ve şerh çalışmalarına konu olmuştur. Delâ'ilü'l-Hayrât, Klasik Türk Edebiyatı'nda tercih edilen şerh konularının birden fazlasını içinde barındırmaktadır. Özellikle Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatı alanında üzerine birçok şerh yazılmıştır. Mensur şerhlerden en önemlisi Kara Dâvûd-zâde Mehmed Efendi'nin (ö. H. 1170) şerhidir. Kara Dâvûd-zâde, şerhine başka kaynaklardan menkıbeler ve bilgiler eklemiş ve bunun neticesinde gayet hacimli bir eser ortaya koymuştur. Delâ'ilü'l-Hayrât'a yazılan manzum şerhlerin örneklerinden bir tanesi ise 1828-1892 yılları arasında yaşamış olan İsmail Sâdık Kemâl'in Rûh-ı Kemâl isimli eseridir. Delâ'ilü'l-Hayrât şerhlerinin genel itibarıyla nesir olduğu göz önünde bulundurulduğunda İsmail Sâdık'ın şerhi, nazım olması hasebiyle ehemmiyetlidir. Çalışma üç ana bölümden müteşekkildir. Birinci bölümde İsmail Sâdık Kemâl'in yaşantısı, eserleri, edebî kişiliği gibi alt başlıklarda müellifin hayatı incelenmiştir. İkinci bölüm kendi içerisinde Eserin Şekil Özellikleri ve Eserin Muhteva Özellikleri olmak üzere iki ana başlığa ayrılmıştır. Bu iki başlığın altındaki çeşitli alt başlıklarla eser derinlemesine incelenmiştir. Son olarak üçüncü bölümde ise neşir esasları belirtilerek çalışmaya konu olmuş olan metin çevriyazı şeklinde (transkripsiyonlu) verilmiştir.
Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Hâmis (inceleme-metin)
Bu tezin konusu 19. yüzyılda yaşamış şair, hattat ve devlet adamı olan İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın "Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba" isimli 11 ciltlik eserin beşinci cildidir. Bu çalışmada İsmâil Sâdık Kemâl'in intisap ettiği Düğümlü Baba lakabıyla tanınmış meczup bir derviş olan Hacı Hafız Mustafa Efendi'nin hayatını, kıssalarını, keramet ve feyizlerini anlatmak amacıyla kaleme aldığı manzum menâkıb-nâmenin metni transkribe edilmiş ve muhtevası incelenmiştir. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm müellif İsmâil Sâdık Kemâl Paşa'nın hayatı ve eserleriyle ilgili olup iki alt başlıktan oluşmaktadır. İlk alt başlıkta İsmâil Sâdık Kemâl'in hayatı, ailesi ve eğitimi hakkında bilgi verilmiştir. İkinci alt başlıkta İsmâil Sâdık Kemâl'in eserlerinin muhtevasından bahsedilmiş, nüshalarının bulunduğu kütüphane ve koleksiyonlar tablo halinde verilmiştir. Eserin ikinci bölümü Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba ana başlığı altında incelenmiş olup "Eserin Şekil Özellikleri" ve "Eserin Muhteva Özellikleri" olmak üzere iki alt başlıkta ele alınmıştır. "Eserin Şekil Özellikleri" başlığı altında, eserin nazım şekilleri, vezni, dili ve üslûbu ele anılmıştır. "Eserin Muhtevâ Özellikleri" alt başlığı altında ise, Düğümlü Baba'nın hayatı, tekkesi ve eserde adı geçen şahıslar incelenmiştir. Son bölümde metnin transkripsiyonu, metin oluşturulurken dikkat edilen esaslar ve üç ile dördüncü ciltten örnek metinlere yer verilmiştir.
Büveyhî hâkimiyetine giden süreçte Bağdat'ta siyâsî, iktisâdî ve içtimâî hayat (279-334/892-945)
Abbâsî Devleti (132-656/750-1258) onuncu yüzyılın ilk yarısında tarihinin en önemli dönüm noktalarından birisini yaşadı. Kurulduğu yıllarda sahip olduğu geniş sınırlar ile halifelerin sahip olduğu mutlak güç ve kudret, tıpkı Sâmerrâ döneminde olduğu gibi yeniden sarsılmaya başladı. Bir yandan merkezde ayaklanmaların başlaması, diğer yandan Abbâsî hâkimiyetindeki bazı bölgelerde isyanların ve bağımsızlık taleplerinin artması, devlet otoritesinin zedelenmesine ve hızlı bir çözülme yaşanmasına neden oldu. Halife Mu'tazıd ve oğlu Müktefî döneminde alınan tedbirlerle bu sıkıntılar geçici bir süre giderildi. Ancak oğlu Halife Muktedir döneminden itibaren hızlı bir gerileme içine girildi. Halife Mu'tazıd'ın başkenti Bağdat'a taşımasından Büveyhîler'in Bağdat'ı ellerine geçirmesine kadar uzanan bu süreçte (279-334/892-945) Abbâsî Devleti, oldukça çetrefilli siyâsî, iktisâdî ve içtimâî olaylar yaşadı. Bu çalışmada Büveyhîler'in Abbâsî Devleti'nin merkezini ele geçirmelerine imkân tanıyan süreç ele alınmıştır. Yapılan analizler sonucunda Abbâsî yöneticilerinin uyguladığı bazı politikaların hem devleti hem de halkı, çözümü olmayan bir kargaşaya sürüklediği tespit edilmiştir. Özellikle Halife Mu'tazıd'ın bölge liderlerine bağımsızlık hakkı tanıması başlangıçta malî ve idarî hususlarda Abbâsî Devleti'nin yararına görünse de, sürdürülebilir bir politika olmamıştır. Devlet arazilerinin sadece bürokratlara, yöneticilere, komutanlara ve zenginlere iktâ olarak verilmesi, ancak vergilerin devlete ödenmemesi ekonomik hayatı altüst etmiştir. Büveyhîlerin, siyâsî istikrarı bozulmuş, ekonomisi altüst olmuş, sosyal bağları çözülmüş bir Bağdat'ı ellerine geçirmeleri hiç de zor olmamıştır.
Tercümân-nâme-i Gâmızî Ali Baba (inceleme-metin)
Bu çalışmada on dokuzuncu yüzyılda yaşamış olan Ahıskalı Şeyh Hırmendâr Gâmızî Ali Baba'nın Tercümân-nâme adlı eseri çevriyazıya aktarılarak incelenmiştir. Eser, bir Bektaşî şeyhi olan Gâmızî Ali Baba'nın oğlu Müderris Mehmed Kemal Efendi'ye irşad maksadıyla yazdığı mektupları ihtiva etmektedir. Esere dair kütüphane ve katalog taraması yapılmış ancak müellifin kaleminden çıkan bir yazmaya ulaşmak mümkün olmamıştır. Bu nedenle elde edilen nüshalar arasındaki cüz'î farklılıklar dikkate alınarak tenkitli metin hazırlanmıştır. Bu noktada eserin ilmî usullere uygun olarak tenkitli metnini ortaya koymak ve Tercümân-nâme üzerinde inceleme yapmak çalışmamızın iki ana unsurunu teşkil etmektedir. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş kısmında bir mektûbat türü olarak Tercümân-nâme ve sûfîler arasında bir eğitim aracı olarak mektuplaşma konusu gündeme getirilmiş ve eser hakkındaki araştırma sonuçları sunulmuştur. Birinci bölümde Ahıskalı Gâmızî Ali Baba'nın hayatı ve Tercümân-nâme'si ile ilgili ulaşmış olduğumuz bilgiler ele alınmıştır. İkinci bölümde eserin şekil ve muhtevası yönünden incelemesi yapılmıştır. Eser, dil ve üslup açısından incelenmiş ve içerdiği tasavvufî kavramlar ve tartışmalar alt başlıklar halinde tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca Gâmızî Ali Baba'nın içtimaî görüşleri de ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, metnin hazırlanmasında takip edilen yol ve yöntemler hakkındaki bilgilere, neşir esaslarına ve eserin tam transkripsiyonlu metnine yer verilmiştir. Sonuç bölümünde çalışmamız esnasında müellif ve esere dair ulaşmış olduğumuz bilgiler değerlendirilmiştir.
Kastamonu, Çorum Hasan Paşa ve Süleymaniye yazma eser kütüphanelerinde bulunan bazı Kur'an cüzlerinin kitap sanatları (Tezhip ve cilt) bakımından incelenmesi
Türkler ilk olarak Orta Asya'da çeşitli eşyaları ve yüzeyleri süslemek için yapmaya başladıkları bezeme sanatını, Anadolu'ya kadar getirmişlerdir. Burada Selçuklular ve Beylikler Dönemi'nde geliştirerek bilhassa Osmanlı döneminde el yazması eserler üzerinde en mükemmel seviyeye ulaştırdıkları kitap sanatlarını, korumuş ve geliştirmişlerdir. Osmanlı'nın siyasi ve ekonomik gücüyle paralel bir gelişim sergileyen kitap sanatlarının kendinden önceki dönemlerin etkisinde devam ettiği görülmektedir. Osmanlı'ya başkentlik yapmış İstanbul, Bursa ve Edirne ile Selçuklu'ya başkent olmuş Konya gibi büyük şehirlerdeki kütüphanelerde çok güzel örnekleri bulunan kitap sanatları bezemeleri, özellikle el yazması Kur'ân-ı Kerimlerin cilt kapaklarında ve sayfalarında görülür. Osmanlı İmparatorluğunun en güçlü dönemi olan 15. yüzyılın ikinci yarısı ile 16. yüzyılın zengin kültür ve sanat ortamı içinde üretilen eserler, bu yüzyılın klâsik dönem üslubunun ürünleridir. Bu dönemde seferler sonucu Tebriz, Şiraz ve Herat' tan getirilen sanatçıların, kendi üsluplarını taşıyan sanat eserlerini Osmanlı saray nakkaşhanelerinde geliştirerek Osmanlı sanatına etki ettikleri görülmektedir. Tezhip ve cilt sanatı, özellikle Osmanlı döneminde kitapların süslenmesi hususunda önemli bir yere sahiptir. Bilhassa klasik dönem yazma eserlerinin, cilt ve tezhipleri tezyinatımızın geldiği noktayı göstermesi açısından oldukça önemlidir. Çalışmada cilt ve tezhip özellikleri bakımından klasik döneme ait olduğu düşünülen Kastamonu, Çorum Hasan Paşa ve Süleymaniye Yazma Eser kütüphanelerinde bulunan bazı Kur'ân-ı Kerim cüzlerinin kitap sanatları bakımından incelenerek üslup ve dönem özelliklerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. İki bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde; Kitap sanatları ana başlığı altında hat, tezhip ve cilt sanatlarının tarihi gelişimi içerisinde Osmanlı dönemi 15. ve 16. yüzyıl üzerinde durulmuştur. Ayrıca Osmanlı döneminde Mushaf kitabeti ve tezyinatının önemi anlatılmıştır. Cüzlerde kitap sanatlarımızdan olan minyatür ve ebru sanatı ile ilgili herhangi bir uygulama olmadığı için bu sanatlara yer verilmemiştir. İkinci bölümde, Tez çalışmasına esas teşkil eden el yazması cüzlerin genel özelliklerinin yanı sıra fotoğraflar üzerinden birebir yapılan çizimlerle birlikte yazmaların tezhip ve cilt özellikleri anlatılarak katalog bölümü oluşturulmuştur. Kastamonu, Çorum Hasan Paşa ve Süleymaniye kütüphanelerinde bulunan cüzler ayrı ayrı ele alınarak incelenmiş ve istinsah tarihi belli olan örneklerle karşılaştırmak suretiyle değerlendirilmiştir.
Halife Me'mûn'a kadar İslâm dünyasında çeviri faaliyetleri
Hz. Peygamber'in vefatından kısa bir süre sonra Müslümanlar antik medeniyetlerin öğretildiği merkezlerin yöneticisi oldu. Kısa sürede gerçekleşen bu genişleme Müslümanların farklı kültür ve medeniyetlerle etkileşimini kaçınılmaz kıldı. Bu etkileşimin neticesinde Arapça olarak hem telif-tercüme hem de çeviri faaliyetleri başladı. Bu durumun yansıması ele alınan çalışmada antik bilimlerin İslâm dünyasına intikali özelinde incelendi. Birinci bölümde İslâm dünyasında hissedilir derecede etki bırakan okullar ele alındı. Bu okulların özellikle Abbâsîler'in kuruluşuna kadar ki sürecine değinilerek Emevîler dönemindeki etkileri ortaya konuldu. Böylece bilimsel süreklilik içerisinde Abbâsîler'de gerçekleşen canlılığın kökenleri belirginlik kazandı. İkinci bölümdeyse Hulefâ-yi Râşidîn ve Emevîler dönemlerini ele alarak Müslümanların ilk fetihlerden itibaren antik bilimlerle temasları ortaya konuldu. Emevîler iki kısımda incelendi. İlk olarak saray ve çevresinin antik bilimlerle temaslarına değinildi. Genellikle bu temasların ilgi neticesinde oluştuğu ortaya konuldu. Ayrıca saray ve çevresinde tercüme edilen eserlerle birlikte ilk andan itibaren telif-tercümelerin de meydana geldiği tespit edildi. Aslında çeviri hareketlerinin telifleri tetikleyen bir unsur olmak yerine telif-tercümelerin çevirileri meydana getirdiği açıklığa kavuştu. İkinci olarak saray ve çevresi dışında da antik bilimlere dair yoğun bir telif-tercüme çalışmalarının oluştuğu görüldü. Özellikle Emevîler'in sonuna doğru hızlanan bu yoğunluk Abbâsîler'in ilk döneminde de varlığını devam ettirdi. Üçüncü ve son bölümde siyasî hadiselerin ve Emevî bürokrasisini tanıma ihtiyacının Abbâsîler'in ilk iki halifesini başkent Bağdat'ın kuruluşundan önce herhangi bir bilimsel faaliyet yapacak durumda bırakmadığı anlaşıldı. Bağdat'ın kuruluşundan sonra Mansûr dönemi çeviri faaliyetlerinden ziyade telif-tercümelerin yoğun olduğu bir zaman dilimiydi. Kendisinden sonra oğlu ve torunlarının döneminde telif-tercüme faaliyetleri sürdü. Özellikle Hârûnürreşîd dönemi halifeden bağımsız olarak Bermekîler'in bilimsel bürokratikleşmenin temellerini attığı bir zaman dilimiydi. Bermekî ailesi çeviri faaliyetlerinde aktif rol aldı ve Beytülhikme kütüphanesini inşa etti. Halife tarafından Bermekî ailesi ortadan kaldırıldıktan sonra kütüphane saraya intikal etti.
İmâmiyye Şîası kaynaklarına göre Hz. Âişe
İslâm dünyasında ortaya çıkan her mezhep ve fırka genellikle Kur'an, Sünnet ve tarihi olayları, tâbi oldukları ekolün düşüncelerine uygun şekilde yorumlamaya çalışmıştır. İmâmiyye Şîası müelliflerinin de kaleme aldıkları eserlerde kendi düşünce ve ideolojilerini yansıtmaları gayet tabiîdir. Ancak bu kaynaklarda Hz. Âişe hakkında yer alan yorum ve nakillerin neler olduğu ise bugüne kadar tam olarak ortaya koyulamamıştır. Bundan dolayı bu çalışmada İmâmiyye Şîası kaynaklarında Hz. Âişe'ye dair yer alan bilgi, yorum ve nakiller incelenecektir. Birinci bölümde Şîa'ya göre Hz. Peygamber döneminde Hz. Âişe'nin faaliyetleri ele alınacaktır. Hz. Âişe'nin, özellikle Hz. Peygamber tarafından Hz. Ali'nin imâmeti ve hilâfeti hakkında uyarılması ve ifk hadisesinin Şiî müelliflerce ele alınış tarzı ve bunların temel Şiî kaynaklara yansıması üzerinde durulacaktır. İkinci bölümde ise Hz. Peygamber'den sonraki dönemde yine Şîa'ya göre Hz. Âişe'nin hayatına ve siyasi faaliyetlerine yer verilecektir. Hz. Âişe'nin, Hz. Ali'ye ait olan hilâfet makamını babası ve Hz. Ömer ile birlikte gasp ettiğine dair iddialar değerlendirilmeye çalışılacaktır. Yine Hz. Âişe'nin, Hz. Osman dönemindeki siyasi faaliyetleri ve sonrasında yaşanan Cemel ve Sıffın Savaşları esnasındaki durumu Şiî bakış açısıyla ortaya konulacaktır. Bu çalışma boyunca Şiî müelliflerin Hz. Âişe hakkındaki yorum ve nakilleri, Hz. Âişe'nin doğumundan vefatına kadar kronolojik ve sistemli bir şekilde ele alınmaya çalışılacaktır. Şîa'nın tarihi süreç içerisinde bazı fikirlerinin unutulduğu bazı fikirlerinin ise daha da şiddetli bir şekilde günümüze kadar ulaştığı tespit edilmiş ve yapılan tüm değerlendirmeler, ilgili yerlerde ve bir bütünlük içerisinde paylaşılmaya çalışılmıştır.
II. Mahmud dönemi şeyhülislâmları ve ıslahatlara etkileri
Osmanlı Devleti'nde, II. Mahmud'un saltanat dönemi 1808-1839 yılları arasını kapsamaktadır. Bu dönemde devletin kurumlarının çoğu eski fonksiyonunu yitirmiş, dönemin ihtiyaçlarını karşılayamaz hale gelmişti. II. Mahmud'dan önceki padişahlar döneminde, askerî alan başta olmak üzere gerekli değişiklikler yapılmak istenmiş ancak beklenen sonuç elde edilememişti. II. Mahmud şehzadeliği esnasında dönemin padişahı III. Selim tarafından yetiştirilmiş ve ıslahatların gerekliliği kendisi tarafından bizzat görülmüştü. Tahta çıktığı andan itibaren ıslahat yapmak için hazırlık yapmış ve zamanı geldiğinde gerekli ıslahatları faaliyete geçirmişti. II. Mahmud ıslahatları uygulamaya koyarken ilmiye sınıfının desteğini almak istemişti. Bu sebeple ulemânın başı olan şeyhülislâmlar ıslahatlar esnasında en büyük destekçisi olmuştu. Tezin giriş bölümünde II. Mahmud'un hayatı ve dönemindeki olaylara kısaca değinilecektir. Daha sonra şeyhülislâmlık kavramı ve kurumun tarihçesi, Osmanlı Devleti'nde şeyhülislâmlığın oluşum süreci ele alınacaktır. Şeyhülislâmların görevleri, atanmaları, azilleri gibi konulara kısaca değinilecektir. Araştırmanın birinci bölümünde II. Mahmud döneminde görev yapan şeyhülislâmlara yer verilecektir. Şeyhülislâmların hayatlarına, yaptığı görevlere ve bu görevler esnasında yaşanan önemli olaylara işaret edilecektir. İkinci bölümde ise II. Mahmud döneminde yapılan ıslahatlarda şeyhülislâmların tutumlarından bahsedilecektir. Hangi ıslahatlara fetvâlarıyla nasıl katkı sağladıkları araştırılacaktır. Sonuç itibarıyla bu çalışmada hem II. Mahmud dönemi şeyhülislâmlarının biyografileri etraflıca ele alınacak hemde onların ıslahatlara katkıları tespit edilecektir. ANAHTAR KELİMELER: İslâm Tarihi, Osmanlı, II. Mahmud, Şeyhülislâm, Islahat.
Utbe b. Gazvân'ın hayatı ve faaliyetleri
Risâlet görevinin kendisine tebliğ edilmesinin ardından İslâm dâvetine başlayan Hz. Muhammed'in dâvetine icabet edip ilk iman eden kimseler; başta eşi Hz. Hatice olmak üzere, bazı en yakın akrabaları ve tanıdıklarıdır. Risâlet görevi süresince Hz. Muhammed'in yanında yer alıp onunla birlikte her türlü sıkıntıya katlanan bu kimseler, müslüman toplum tarafından daima saygı ve sevgiyle karşılanmış ve İslâm tarihi kaynaklarında hak ettikleri yeri bularak zikredilmişlerdir. İslâm tarihi kaynaklarında zikredilen bu kimselerden biri de Mâzinoğulları kabilesine mensup olan Utbe b. Gazvân'dır. Utbe b. Gazvân, İslâm dâvetine başlayan Hz. Muhammed'in çağrısına uyarak ona ilk iman edenlerin yedincisi olmuş, Hz. Muhammed ile birlikte, pek çok gazve ve seriyyeye katılarak onun takdirini kazanmış mümtâz bir kişiliktir. Yine Hz. Muhammed'in vefatından sonra özellikle de Hz. Ömer dönemi Irak fetihlerinde aktif bir şekilde rol alarak Irak'ın İslâmlaşmasında etkin rol oynamış, İslâmî ilimler açısından bir ekol haline gelecek olan Basra şehrini kurarak burada altı ay kadar valilik yapmıştır. Bu çalışma da İslâm tarihi araştırmalarında oldukça önemli bir yer tutan Utbe b. Gazvân'ın hayatı ve faaliyetleri ele alınacaktır. ANAHTAR KELİMELER: İslâm Tarihi, Raşid Halifeler, Basra, Utbe b. Gazvân, valilik.
Esedüddin Şîrkûh'un hayatı ve siyasi faaliyetleri
12. yüzyıl Orta Doğu için çalkantılı bir devirdir. Selçukluların zayıflaması ve Haçlı istilalarının boy göstermesi bölgedeki tehdit unsurlarını artırmıştır. Bu dönemde ortaya çıkan Zengîler bölgenin istikrarında ve Haçlılara karşı müdafaa edilmesinde başat rol oynamışlardır. Zengîlerin ortaya koyduğu bu mücadelede kendilerine en büyük desteği verenler ise Necmeddin Eyyûb ile Esedüddîn Şîrkûh'tur. O, abisi Eyyûb ile birlikte kuruluşundan itibaren Zengîlerin hizmetine girmiştir. İmâdüddin Zengî zamanından itibaren devlet içerisindeki konumu güçlenmeye başlayan Şîrkûh'un asıl tarih sahnesine çıkışı İmâdüddin'in ölümünden sonra olmuştur. Nureddin Zengî'nin Halep'te hükümdar olmasını sağlayan Şîrkûh, ilerleyen süreçte Nureddin'in naibi ve en önemli komutanı haline gelmiştir. Şîrkûh, ikinci Haçlı seferi sırasındaki savaşlarda, Dımaşk'ın alınmasında, Nureddin'in hakimiyetini devam ettirmesinde, yeğeni Selahaddin'in yetişmesinde ve Mısır'ın alınmasında en önemli figür olarak karşımıza çıkmaktadır. Şîrkûh, sadece askeri kabiliyete sahip bir komutan olmayıp aynı zamanda diplomatik ve idari bir yeteneğe de sahiptir. Nureddin'in verdiği iktâlar sayesinde Zengî Devleti'nin en büyük toprağa sahip emiri olmuştur. Çalışmamızda, tarihte etkileyici izler bırakmış, fakat hakettiği ilgiyi görememiş bu mümtaz şahsiyet detaylı bir şekilde incelenecektir.
Cahiliye döneminde savaş nedenleri
Câhiliye dönemi anlam, coğrafya ve tarihi sınırları bakımından ihtilaflar barındıran bir dönemdir. "Câhiliye" Kur'ânî bir kavram olup İslâm'ın Arap Yarımadasına hâkim olmasından önceki iki yüzyıla işaret etse de temelde bir zihniyeti tanımlamaktadır. Bu dönem hakkındaki bilgiler İslâmi ve beşerî bilimler aracılığıyla bizlere ulaşmaktadır. İslâm Tarihi kaynaklarından Câhiliye döneminde yaşanan iki yüzü aşkın savaşı tespit ettik. Bu savaşlardan 188 tanesinin nedenlerine ulaştık ve kayda aldık. Câhiliye dönemi savaşlarının başlıca sebeplerinin asabiyet, ganimet, intikam, sınırlı doğal kaynaklar, zulüm ve tahakküm olduğunu gördük. Benzer savaş nedenlerini siyasi, sosyo-kültürel, ekonomik ve dini nedenler başlıkları altında sınıflandırdık. Savaşların nedenleri üzerine detaylı açıklamalar yaptık ve ilgili örnekleri sıralayarak tezimizi kuvvetlendirdik. Ayrıca savaşların nedenleriyle ilgili ulaştığımız istatistik bilgilerini paylaştık.
Prof. Dr. Ahmet Önkal'ın hayatı, eserleri ve İslam tarihçiliği
Ahmet Önkal şahsiyeti, hayatı ve çalışmalarıyla İslam Tarihi dalında ülkemizde akla gelen sayılı isimlerden birisidir. Ahmet Önkal'ı ele aldığımız bu çalışmada Önkal'ın hayatı, eserleri ve İslam tarihçiliği incelenmiştir. Yapmış olduğumuz çalışma ile yakın dönemde İslâm Tarihi alanına imzasını atmış isimlerden birtanesi olan Ahmet Önkal'ın geçmişten gelen geleneksel İslâm Tarihçiliği anlayışıyla moderniteyi sentezleyerek oluşturmuş olduğu tarihçiliğini aktarmaya çalıştık. Yaklaşık kırk senelik akademik hayatına birçok kitap, makale ve ansiklopedi maddesi sığdıran Önkal, alanda birçok ismin yetişmesinde de önemli pay sahibidir. Çalışmalarında klasik İslâm Tarihi kaynaklarına sıkça yer veren Önkal, modern çalışmalardan da faydalanmayı ihmal etmemiştir. Yapmış olduğu çalışmalarıyla İslâm Tarihi alanında önemli bir yer sahibidir.
1913-1918 yıllarında yayımlanan Kazak gazetesi'nde Osmanlı devletine dair haberler
Tez konusu olarak belirlediğimiz Kazak Gazetesi 1913 yılından 1918 yılına kadar geçen beş senelik süre zarfında Osmanlı Devleti'nde yaşanan önemli gelişmelere dair bilgiler içerir. Kazak halkının sağladığı maddi desteklerle Kazak aydınları tarafından çıkarılan bu gazete, Osmanlı alfabesiyle Kazak Lehçesinde yayımlanmıştır. Söz konusu gazete Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde yaşanan iç ve dış olaylara ışık tutacak birçok veriyi bünyesinde barındıran önemli bir kaynak niteliğindedir. Aynı zamanda iki kardeş topluluk olan Anadolu Türkleri ile Kazaklar arasındaki kardeşliği ve bu dönemdeki yardımlaşmayı göstermesi açısından da çok büyük bir öneme sahiptir. I. Balkan Savaşı'nın yaşandığı 1913 yılında yayın hayatına başlayan Kazak Gazetesi, I. Balkan Savaşı'nda (1912-1913) Balkan Devletleri'nin Osmanlı'ya karşı kurdukları ittifak, bunlara destek olan Avrupalı büyük devletlerin gizli planları ve bunlara karşılık Osmanlı Türklerinin Balkanlar'da verdiği mücadeleler ve kaybettiği topraklar hakkında çeşitli haberler aktarır. Bu haberler tezimizde "I. Balkan Savaşı (1912-1913)" adını verdiğimiz birinci bölümde incelenmiştir. Bu savaş devam ederken Osmanlı hükümetinde cereyan eden iktidar mücadeleleri, Jön Türkler'in iktidarı ele geçirmeleri ve sonrasında yaptıkları birtakım icraatlar "Jön Türkler'in İktidarı Ele Geçirmeleri ve İcraatları" isimli ikinci bölümde ele alınmıştır. I. Balkan Savaşı'nın sona ermesinin ardından Balkan Devletleri'nin kendi aralarında başlayan II. Balkan Savaşı ve bu sırada Osmanlı'nın Balkanlar'dan geri aldığı topraklar "II. Balkan Savaşı (1913)" isimli üçüncü bölümde incelenmiştir. Son olarak "I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti" isimli dördüncü bölümde I. Dünya Savaşı öncesinde Osmanlı Devleti'nin bu savaşa iştirak edip etmeyeceğine dair aktarılan haberler, Almanya ile yaptığı gizli anlaşmalar, Osmanlı Devleti'nin savaştığı cepheler ve Kazaklar ile Azerbaycan halklarının bu savaşlar esnasında Anadolu'daki Türk halkına ulaştırmış oldukları yardımlar ile ilgili haberler ele alınmıştır.
Müsteşrik W. Montgomery Watt'ın İslam tarihine dair çalışmalarının kaynak, metod ve yorum açısından değerlendirilmesi
Bu çalışmada oryantalistler içinde ılımlı yaklaşımı ve bilimsel metoduyla temâyüz eden tanınmış şarkiyatçı W. Montgomery Watt'ın İslâm Tarihi'ne dair eserleri ile ilgili araştırma ve değerlendirmeleri mercek altına alınarak eleştirel bir şekilde incelenmiştir. Çalışmanın sınırları kapsamında ilk bölümde Watt'ın biyografisine yer verilmiş ve alandaki eserleri tanıtılmıştır. Tezin ikinci bölümünde Hz. Muhammed'in (sav) risâlet öncesinde Arabistan'ın mevcut siyâsî, ekonomik ve kültürel yapısına dair Watt'ın mülâhazaları incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümü, Watt'ın Hz. Peygamber'in (sav) izdivaçları hakkında yaptığı değerlendirmeleri ihtiva etmektedir. Watt bu izdivaçları kadın ve âileye yönelik yapılan hukûkî düzenlemeler bağlamında ele alarak yaşanan gelişmelerin sosyal bir devrim olduğunu ifade etmektedir. Bu anlamda o, Hz. Peygamber'i (sav) sosyal bir reformist olarak görmekte ve yaptığı evliliklerinin sonucunda Arap örfünde büyük değişimlerin yaşandığını söylemektedir. Çalışmamızın son bölümünde ise Müslümanların Yahudilerle münasebeti ele alınmış Watt'ın bu konuda en dikkat çeken düşüncelerinden biri Medine'ye hicretten sonra Yahudilerden nasıl kurtulabileceklerini planlamaya çalıştıklarına dair iddiasıdır. Bu meyanda Watt, Yahudilere karşı yürütülen muhasara ve savaşlarda temel nedenin onların Medine sözleşmesine ihanet etmeleri olduğu yönündeki kabullere şüpheyle yaklaşmasıdır. Fakat mukâyeseli okumalar neticesinde bu düşüncelerin bir varsayımdan ibâret olduğu, İslam tarihi kaynakları ve modern çalışmaların Watt'ın iddialarının aksini ortaya oyduğu anlaşılmaktadır. Watt, İslâm Tarihine dair araştırmalarında, klasik oryantalizmin İslâm ve Hz. Muhammed (sav) ile ilgili algısının ve bu hususlarda gösterdikleri saldırgan tavrın doğru bir yaklaşım olmadığını söylemektedir. Dolayısı ile onun diğer şarkiyatçılara nazaran daha tutarlı ve mutedil bir yol izlediği dikkat çekmektedir. Ancak sonuç olarak şu söylenebilir ki her ne kadar Watt, klasik oryantalizmle özdeşleşecek bir anlatıdan uzak olsa da yine de dinî taassubun yol açtığı yaklaşımdan tamamen arındığı da iddia edilemez.
Kur'an-siyer bütünlüğünde Hz. Peygamber döneminde savaş ve barış
Kur'an ve Siret bütünlüğünde Hz. Peygamber Dönemindeki savaş ve barış olaylarını ele aldığımız bu çalışmamız giriş, iki bölüm, sonuç ve değerlendirmeden oluşmaktadır. Giriş kısmında, amacımızın savaş ve barış ayetlerini Kur'an-ı Kerim'in bağlamı ve Hz. Peygamber'in uygulamaları çerçevesinde değerlendirerek durum tespiti yapmak olduğunu belirttik. Ayrıca Kur'an-Siyer ilişkisi hakkında bilgi verdik. Bunun yanı sıra Hz. Peygamberin Mekke Dönemi Mücadelesinin seyrini vahyin nüzul süreci ile paralel olarak değerlendirdik. Tezimizin birinci kısmında Müşriklere karşı yapılan seriyye, gazve ve antlaşmalardan haklarında ayet inen Batn-ı Nahle Seriyyesini, Bedir Gazvesini, Uhud Gazvesini, Hamraülesed Gazvesini, Beni Mustalik Gazvesini, Hendek Gazvesini, Mekke'nin Fethini, Huneyn Gazvesini ve Hudeybiye Antlaşmasını ayetlerin tarihi arka planını tasvir ederek ele aldık. İkinci bölümde ise Ehl-i Kitapla yapılan antlaşma ve gazvelerden hakkında ayet inenlere yer verdik. Bu bağlamda Yahudilerle yapılan Beni Kaynuka Gazvesi, Beni Nadir Gazvesi, Beni Kurayza Gazvesi ve Hristiyan Necran Heyeti ile yapılan antlaşmayı ve Tebük Gazvesini ilgili ayetlerin değindiği hususları tespit ederek inceledik. Sonuç kısmında Hz. Peygamber'in İslam'ı tebliğ yolu ile yaymayı benimsediği, tebliğ mücadelesinde her zaman tercihini barıştan yana kullandığı ancak başka yol kalmadığında savaşa müracaat ettiğini belirttik. Ayrıca onun Kur'an'ın rehberliğinde bir savaş hukuku oluşturduğunu ifade ettik. Değerlendirme kısmında Kur'an'ın savaş ve barışa bakış açısına dair tespitlerimizi sunduk.