Aracı ve düzenleyici etkilerin modellenmesi

Değişkenlerin birbirleri üzerine etkilerinin araştırılması, istatistiksel yöntemlerin en sık kullanıldığı alanlardan birisidir. Korelasyon analizi, regresyon analizi gibi pek çok farklı yöntem değişkenler arasındaki ilişkinin incelenmesinde kullanılmaktadır. Ancak değişkenler arasındaki etkiler doğrudan olmayabilmekte ve dolaylı etkiler gözlenebilmektedir. Ayrıca değişkenler arasındaki ilişki üçüncü değişkenin varlığına bağlı olarak da meydana gelebilmektedir. Böyle durumlarda ilişkinin iyi analiz edilmesi ve ilişkide yer alan farklı değişken rollerinin doğru adlandırılması gerekir. Pek çok araştırmada bağımsız değişken ile bağımlı değişkenin ilişkisini etkileyen dolaylı bir değişkenin varlığı tespit edilse bile bu değişkenin tanımı yanlış yapılabilmektedir. Bağımsız ve bağımlı değişkenle olan ilişkilerine göre ilişkide yer alan üçüncü değişkenlere aracı (mediator) ve düzenleyici değişken (moderator) adı verilmektedir. Araştırmalarda bu iki değişken sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Bu tezin temel amacı, aracı ve/veya düzenleyici değişkenlerin araştırmalarda rahatça ayırt edilebilmesini sağlamak ve bu değişkenlerin analizinde kullanılacak test yöntemlerinin seçiminde yol göstermektir. Bu doğrultuda tez çalışmasında aracı ve düzenleyici değişkenlerin tanımları yapılmış, aralarındaki farklara değinilmiştir. Ayrıca çalışmada benzetim çalışması yapılarak, aracı ve düzenleyici değişkenlerin varlığı ve etkilerinin analizi için kullanılan yöntemler karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçların, literatürde yer alan sonuçlar ile uyumlu olup olmadığı incelenmiştir.