Muhafazakâr ve sol aydınların köy enstitülerine bakışı (1940-1970)

Köy Enstitüleri, eğitim ve kültür atılımı olarak köye yönelik kurulmuş eğitim kurumlarıdır. İsmet İnönü'nün iktidarı döneminde kurulan bu eğitim kurumları, kapandıktan sonra da çeşitli kanallar aracılığıyla eleştirilerin hedefi olmuştur.1940'da İsmet İnönü'nün siyasi politikalarına uygun olacak şekilde, eğitimde yeni arayışlara gidilmiştir. Bu nedenle, 1940'dan itibaren eğitim kurumları değişimin en küçük birimi olarak görülmüştür. Köye gönderilen öğretmenler aracılığı ile, köyün kalkındırılması hedeflenmiştir. Fakat, 1946 sonrası çok partili hayata geçiş sancılarının başlamasıyla birlikte, bu kurumlar eleştirilerin hedefi olmuştur. Bu süreçte, Köy Enstitülerinin kapanmasına neden olan, 'antikomünist' söylemler uzun dönem giderek artmıştır. Eğitim kurumları, döneme tanıklık yapmış aydınlardan bağımsız olarak düşünülmez. Bu doğrultuda, Köy Enstitülerini dönemin havası, siyasi, ideolojik ve sosyal boyutu da göz önünde bulundurularak aydınların çerçevesinden incelenme olanağını gerekli kılmıştır. Bu kapsamda, 1940-1970 arası döneme tanıklık yapmış olan muhafazakâr ve sol aydınların bakış açılarını incelemek temel hedeflerden biri olacaktır. 1940-1970 arası döneme, tanıklık yapmış olan muhafazakâr aydınlar arasında; Necip Fazıl Kısakürek, Nejdet Sançar, Osman Yüksel Serdengeçti, Fethi Tevetoğlu, Peyami Safa ve İlhan Darendelioğlu yer almıştır. Bu muhafazakâr aydınlar, enstitüleri antikomünist söylemlere dayanarak eleştirme yolunu seçmişlerdir. Bu doğrultuda, muhafazakâr aydınların eleştirilerinin dozu dergi ve kitaplarında zaman zaman artmıştır. 1940-1970 arası döneme, tanıklık yapmış olan sol aydınlar arasında; Hasan Ali Yücel, İsmail Hakkı Tonguç, Mehmet Başaran, Talip Apaydın, Sabahattin Eyüpoğlu, Hürrem Arman, Nadir Gezer, Rauf İnan, Abdullah Özkucur, Mahmut Makal ve Fakir Baykurt yer almıştır. Bu aydınlar, Köy Enstitülerine ve kendilerine yöneltilen iddiaların asılsız olduğunu dile getirmişlerdir. Bu doğrultuda, enstitülere ve sol aydınlara yöneltilen iddialarda siyasi konjonktürün de etkisi hissedilir boyuta ulaşmıştır. Bu kapsamda, sol aydınlar dönem boyunca çeşitli kesimler tarafından, komünist olmakla suçlanmışlardır. Bu nedenle, sol aydınlar 1940-1970 arası dönemde uğramış oldukları haksızlıkları; kitap, gazete ve dergiler aracılığıyla seslerini duyurma yolunu seçmişlerdir. Anahtar Kelimeler: Köy Enstitüleri, Aydın, Eğitim, Sol, Muhafazakârlık, Milliyetçilik