Nedîm'de sehli mümtenî'nin dili

Türk edebiyatı tarihinde önemli bir yer tutan divan edebiyatı, şahsiyetler ve ortaya koydukları eserleriyle birçok çalışmaya konu olmuştur. Şairlerin divanları; edebî sanat ve nazım şekilleri açısından incelenmiş ve şerh edilmiştir. Bu tezde de edebî sanatlarımızdan olan fakat diğer sanatlar kadar işlenmeyen sehli mümtenî sanatı ele alınmıştır. Yapılan ön çalışmada sehli mümtenînin tespitinde; sadelik, külfetsizlik, kısalık ve kolay anlaşılırlık gibi ölçütlere rastlanmıştır. Verilen bu ölçütler, kişisel görüşlere dayandığından daha somut bir ölçüt ortaya koymak için dilin fonetik, morfolojik, semantik ve sentaktik bakımdan hangi imkânlarından yararlanıldığı ve bu imkânlar neticesinde "sehli mümtenî sanatı formüllere dayandırılabilirmi" sorularına cevap aranmıştır. Bu çalışma için sınırlandırıcı eser olarak Nedîm divanı seçilmiştir. Lâle Devri'nin önde gelen şairlerinden olan Ahmet Nedîm'in divanı, öncelikle taranmış olup sehli mümtenî izlerini taşıdığını düşündüğümüz beyitler, bütün unsurları gözetilerek şerh edilmiştir. Ardından bu beyitler üzerinden Nedîm'in sehli mümtenî sanatını icra ederken dilin unsurlarını ne şekilde kullandığı fonetik, morfolojik, semantik ve sentaktik bakımdan formüllendirilmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular neticesinde "sehli mümtenîn kriterleri varmıdır, dil bu sanatı icra ederken nasıl şekillenmektedir" soruları yanıtlanmaya çalışılmıştır. Seçilen beyitlerin bütününe bakıldığında Nedîm'in çok bilinen ve hatta berceste mısra olarak kabul edilen beyitleri olduğu görülmektedir. Divandan hatırlarda daha çok yer eden mısraların sehli mümtenî nazarında görülmesi, sehli mümtenîde söyleyiş güzelliğinin, ahengin, idrakin ve kolay ezberlenebilmenin de etkili olduğunu göstermiştir. Ayrıca Nedîm'in yaşantıyı bu denli şiir dünyasına yerleştirmesi, ikisi arasında benzer ilişkiler kurup beyitlerinde işlemesiyle sehli mümtenî örnekleri inşa edilmiştir. Beyitlerde yer alan duru kelimeler, özdeyişler, telmihlerle anlam derinliği ve inceliği oluşturulmuş, okuyucuda etki bırakmak amaçlanmıştır. Dönem zanaatlarını, şiir dünyasına başarılı bir şekilde aktaran Nedîm, bu beyitlerinde yarattığı eşi benzeri görülmeyen anlam hoşluğuyla sehli mümtenîyi yakalamıştır.