Nitel tercih modelleri, çoklu logit, probit modeller ve bir uygulama

iki veya daha fazla değer alan gölge değişkenler bağımlı değişken olarak regresyonmodellerinde yer alabilmektedir. Bağımlı değişkenin nitel özellikte olduğu nitel tercihmodelleri ikili ve çoklu olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Her iki tip modelde de temelamaç tercih olasılığının belirlenmesidir.kili tercih modelleri karar birimlerinin iki alternatif arasından bir seçim yapmakla karşıkarşıya olduğunu ve seçimin karar birimlerinin karakteristik özelliklerine bağlı olduğunuvarsaymaktadır. Probit ve logit model arasındaki fark, probit model normal dağılım ilebağlantılı iken, logit model lojistik dağılım ile bağlantılıdır.Çoklu tercih modellerinde karar birimleri ikiden fazla tercih ile karşı karşıyadır. Kategorikdeğişkenler sıralı, sıralı olmayan ve ardışık olmak üzere üç grup halinde sınıflandırılmaktadır.Bu kategorik değişkenler kullanılarak çeşitli çoklu tercih modelleri oluşturulmaktadır. Kararbirimlerinin tercihlerinin açıklanmasında rasgele fayda modelinden yararlanılmaktadır. Biralternatife ilişkin rasgele fayda, gözlenen veya sistematik bileşen ile gözlenemeyenbileşenlerin toplamları olarak ifade edilmektedir. i . alternatifin seçilme olasılığı, bualternatifin seçilmesiyle elde edilecek fayda olan U in ' in seçim sepetindeki diğer tümalternatiflerin seçilmeleriyle elde edilecek olan faydaya eşit veya bu faydadan büyük olmaolasılığına eşittir. Çoklu logit modelde hata terimlerinin birbirinden bağımsız ve özdeş olarakWeibull dağılımlı oldukları varsayılmakta iken çoklu probit modelde hata terimlerinin çokdeğişkenli normal dağılıma uygun oldukları varsayılmaktadır.Bu uygulamada bireyler çalışma statülerine göre beş gruba ayrıldı ve bu statü değerleribağımlı değişken olarak kullanıldı. Sıralı probit ile sıralı logit model uygulamaları yapıldı veher birey için gruplara ilişkin olasılıklar hesaplandı.Anahtar kelimeler: Gölge değişken, nitel tercih modelleri, sıralı probit, sıralı logit,rasgele fayda.JÜR :1. Doç. Dr. Ali Hakan BÜYÜKLÜ (Danışman) Kabul Tarihi: 15.03.20062. Yrd. Doç. Dr. Doğan YILDIZ Sayfa Sayısı : 1543. Yrd. Doç. Dr. Osman Zeki ÇET NKAYA