Orta çağ yaşam tarzının ağız ve diş sağlığına etkileri: Van Kalesi ve Amasra Ağlayan Ağaç toplumları

Biyoarkeolojik açıdan ağız ve diş sağlığı verileri beslenme ve sağlık durumlarını anlamak için, eşsiz bilgi kaynaklarıdır. Dental bulguların analizleri yaşanılan dönemin antropolojik, tarihsel ve sosyokültürel koşullarıyla birlikte, stres belirteçleri, diyet değişimleri, iklimsel istikrarsızlıklar ve sosyoekonomik yapı gibi unsurlarla bütüncül ve eleştirel bir şekilde ilişkilendirilmesine yardımcı olmaktadır. Bu çalışmanın amacı aynı Orta Çağ dönemine tarihlendirilen, ekolojik ve coğrafik açıdan birbirinden farklı karasal bir karakteristik yaşam sergileyen Van Kalesi toplumu ile denize bağımlı bir liman toplumu olan Ağlayan Ağaç toplumuna ait bireylerin çene ve diş kalıntılarının paleopatolojik açıdan incelenmesi yoluyla bu toplulukların sağlık düzeyi, beslenme stratejileri, beslenme modellerine dair yeni bulgular ve yaşam biçimlerinin ortak ve farklı yönlerinin anlaşılmasıdır. Çalışmanın bir diğer amacı ise, coğrafi olarak farklı bölgelerde bulunan bu iki toplumda gözlemlenen Lineer Mine Hipoplazisi defektlerinin oluşum yaşlarını iki farklı yöntemle saptayarak, çocukluk döneminde yaşanan stres zamanlarını en güvenilir biçimde ortaya koymaktır. Van Kalesi toplumuna ait seride 188 birey incelenmiş ve toplam 3532 diş belirlenmiştir; bunların 2791'i daimi, 741'i süt dişidir. Yapılan analizler sonucunda bu popülasyonda periapikal lezyon dişlerin %9,7'de, çürük dişlerin %15,1'de, diş taşı toplumun %83,3'te , alveol kaybı toplumun %88,6'da , hipoplazi dişlerin %25,4'te ve ölüm öncesi diş kaybı dişlerin soketlerinin %26,2'i oranında gözlemlenmiştir. Aşınma derecesi genel olarak 3 derecesinde belirlenmiştir. İkinci popülasyon, Amasra Ağlayan Ağaç popülasyonuna ait seride 50 birey incelenmiş ve toplam 457 diş tespit edilmiştir; bunların 396'sı daimi, 61'i süt dişidir. Bu popülasyonda apse dişlerin %3,9'de, çürük dişlerin %9,1, diş taşı toplumun %55,5'de , alveol kaybı toplumun %91,4'de , hipoplazi dişlerin %37,4 ve ölüm öncesi diş kaybı diş soketlerinin %15,4 oranında gözlemlenmiş; aşınma derecesi "3 ve 4" olarak kaydedilmiştir. Van Kalesi'ni çağdaşı Anadolu toplulukları içerisinde yüksek orana sahip yerleşimlerden biri olduğu görülmektedir. Ağlayan Ağaç ile arasındaki farkın kentin liman niteliği nedeniyle deniz ürünleri ve hayvansal protein tüketiminin varlığını ve bu bağlamda karbonhidrat alımının ise daha sınırlı kalmasına bağlanabilir. Van Kalesi'nde karbonhidrat ağırlıklı tarımsal diyetin ağız sağlığında belirleyici olduğu, Ağlayan Ağaç'ta ise beslenme kompozisyonunun daha dengeli ve çeşitli olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Lineer Mine Hipoplazisi defektlerinin oluşum yaşı verileri ve bant sayıları Reid ve Dean ile Goodman ve Rose yöntemine göre hesaplanarak her iki metodun karşılaştırması yapılmıştır. Her iki yöntemin de çocukluk döneminde biyolojik stresin yaşa göre dağılımını birbirine yakın olduğunu göstermiştir. Amasra Ağlayan Ağaç popülasyonunda stres göstergeleri 1 yaşından itibaren başlamış ve 3–3,5 yaş aralığında en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Van Kalesi popülasyonunda ise stres göstergeleri 1 yaşından itibaren gözlenmeye başlamış ve en yüksek seviyeye 4,5–5 yaş aralığında ulaşmıştır. Biyolojik stres göstergelerindeki yoğunluk farklılıkları, toplulukların maruz kaldıkları çevresel koşullar, benimsedikleri beslenme stratejileri ve sağlıkla ilişkili yaşam pratikleri açısından birbirlerinden ayrıştıklarını ortaya koymaktadır. Diş ve çene patolojilerine dayalı analizler, her iki toplumun coğrafi konumlarının şekillendirdiği çevresel stres faktörleri bakımından belirgin farklılıklar gösterdiğini ortaya koysa da Orta Çağ Anadolu bağlamında siyasi, ekonomik ve ekolojik dinamikler çerçevesinde karbonhidrat temelli beslenmenin her iki topluluğun diyetlerinde ortak ve belirleyici bir unsur olduğu görülmektedir. Van Kalesi süt dişi hipoplazisi açısından orta seviyeli, Ağlayan Ağaç ise yüksek oranlı toplumlar arasında yer almaktadır. Bu veriler, iki toplum arasındaki biyolojik stres farklılıklarını açıkça ortaya koymakta; özellikle Ağlayan Ağaç'ta çocukluk döneminde daha yoğun stres faktörlerinin etkili olduğunu göstermektedir.