Ortaçağ Çarşamba Türk tarihi ve mimari eserleri

Çarşamba, M.Ö 4000'lere kadar bilinen bir tarihe sahiptir. Çarşamba'nın tarihini aydınlatan ilk arkeolojik buluntular Geç Demir Çağına ait olup Salıpazarı-Konakören Köyü yakınındaki Garpu mevkiinde bulunan kaleden elde edilmiştir. Bölge Hititler ve Frigyalılardan sonra M.Ö. VII. yüzyılda ticaretle uğraşan Miletoslu denizcilerin yerleştiği ve yaşadığı yerler olarak bilinmektedir. Bu dönemde bölge İskitlerin hâkimiyeti altına girmiştir. Arkeolojik olarak kanıtlanamasa da İskitlerden önce bölgede iki topluluğun yaşamış olma ihtimali yüksektir. Bu topluluk Gaşkalar ve Kimmerlerdir. Çarşamba ve çevresinde Gaşka ve Kimmerlerden bir kalıntı olmasa da bölgede İskitlerden kalma önemli belgeler ele geçirilmiştir. Böylece Türklerin Çarşamba'daki varlıkları çok eski dönemlerden beri sürdürdükleri Salıpazarı Konakören mevkiinde bulunan İskitlere ait tamgalardan anlaşılmaktadır. Çarşamba ve çevresinde Malazgirt Savaşı'ndan sonra Danişmendli Beyliği'nin hüküm sürdüğü bilinmektedir. Daha sonra Anadolu Selçuklularının hâkimiyetine giren bölgede Türk-İslam dönemi yerleşimine ait en eski izler Selçuklulara aittir. Bunun en önemli delili bugüne kadar varlıklarını korumuş olan Gökçeli ve Şeyh Habil camileridir. Anadolu Selçuklularından sonra bölgede varlık göstermiş diğer bir Türk Beyliği Taceddinoğulları Beyliğidir. Taceddinoğulları Beyliği de Çarşamba Ordu Köyü civarında hüküm sürmüştür. Bu beyliğe ait Ordu Köyü Camii, günümüze ulaşmayan kayıtlarda adı geçen bir Buk'a, kale kalıntısı ve Hasan Bey'e ait sonraki dönemlerde yenilen bir türbe bulunmaktadır. Taceddinoğullarından sonra Osmanlı'nın Karadeniz'e olan seferleri sonucunda Çarşamba, Osmanlı Devleti'ne bağlı Arım Kazası olarak varlığını devam ettirmiştir. Yukarıda tarihini kısaca özetlediğimiz Çarşamba ve çevresinin ortaçağ Türk tarihi ve mimari eserleri tezin ana çalışma konusunu oluşturmuştur. Bu bağlamda öncelikle bölgenin ortaçağ tarihi ile ilgili yazılı kaynaklar derlenmiştir. Daha sonra bu döneme ait mimari eserler yerinde görülerek mevcut durumları tespit edilmiş, plan-mimari, süsleme açısından detaylı olarak incelenmiş ve Türk-İslam mimarisindeki yerleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma konusuna ait tüm veriler çağdaş kaynaklar, arşiv belgeleri çizim ve fotoğraflarla desteklenmiştir.