Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme sürecinin ve Avrupa tarzında müzik yazan besteci padişahların eserlerinin incelenmesi

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan (1299) çöküşüne (1922) kadar geçen süreçte hüküm sürmüş otuz altı padişahtan modernleşme yolunda büyük değişiklikler yapmış olan beş padişahın, sanat ve müzik alanındaki katkılarını sistematik bir yaklaşımla incelemeyi hedeflemektedir. Osman Gazi'nin Söğüt'te attığı temellerle başlayan ve VI. Mehmed Vahdeddin'in saltanatının sona ermesiyle nihayetlenen 623 yıllık tarihsel süreçte, padişahların bestekârlık faaliyetleri, müzik kurumlarına sağladıkları himaye, inşa ettirdikleri mimari eserler ve dönemsel müzik pratikleri, disiplinler arası bir perspektifle ele alınmıştır. Çalışmanın temel odak noktası, Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme sürecinde müzik alanında yaşanan dönüşüme ek olarak, Avrupa müziğinden etkilenen, Avrupa müziği formunda eser yazan beş besteci padişahın hayatlarını, aldıkları eğitimleri ve Avrupa müziği formunda yapmış oldukları bestelerini oluşturmaktadır. Bu beş Padişahın yazmış oldukları besteler üzerinden seçilen eserler doğrultusunda, analiz sürecine gidilmiş ve eserler arasındaki farklılıkların ortaya konulması hedeflenmiştir. Sultan III. Selim, Sultan II. Mahmud, Sultan Abdülmecid, Sultan Abdülaziz ve Sultan V. Murad gibi dönemin sanata yatkın hükümdarlarının müzikle olan ilişkileri ele alınarak, almış oldukları eğitim aracılığıyla yazmış oldukları eserlerin farklılıklarının ortaya konulması amaçlanmıştır. Buradan yola çıkarak, elde edilen kaynaklar neticesinde seçilen eserler; form, armonik, ritmik ve melodik olmak üzere analiz edilerek, Avrupa müziğinin yapısal etkilerini sistematik biçimde ortaya koymak hedeflenmiştir. Çalışmada, müzikolojik verilerin yanı sıra siyasi, askeri, sosyo-ekonomik ve toplumsal bağlamlara da değinilmiştir. Buradan yola çıkarak, Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme adına yapmış olduğu ilk hareketin aslında müzik alanında olmadığı, kaybedilen savaşlar neticesinde askeri açıdan Avrupa'ya nazaran geri kalmış olduğu düşüncesiyle yapıldığı anlaşılmıştır. Yapılan detaylı araştırmalar ve analizler sonucunda, yukarıda bahsedilen beş padişahın sadece Avrupa müziğine estetik bir ilgi duymadıkları, bu müzik tarzını sadece bir modernleşme unsuru olarak görmedikleri ve tüm bunların aksine Avrupa müziğine derinden ilgi duydukları anlaşılmaktadır. Avrupa müziği formunda eserler yazan Padişahların yazmış oldukları bu eserlerin, Osmanlı İmparatorluğu'nda çok sesli müziğe geçişinin önemli örnekleri olarak değerlendirilebilecek nitelikte oldukları düşünülmektedir. Bununla birlikte, tez kapsamında ele alınmak istenen besteci padişahlarının, klasik Avrupa müziğine yönelmelerinin sadece kişisel beğeni ya da sanatsal merakla sınırlı olmadığı, bu ilginin aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme ve modernleşme politikalarının bir uzantısı olduğu düşünülmektedir. Bu padişahların Batı müziği formlarında eser yazmaları, dönemin kültürel atmosferinde Avrupa ile kurulan ilişkilerin sanat alanındaki yansıması olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda müziğin sadece estetik bir ifade biçimi olmadığı aynı zamanda kimlik, aidiyet ve yönelim gösteren bir kültürel araç olarak görüldüğünü söylemek mümkündür. Padişahların eserleri incelendiğinde, Avrupa müziğiyle kurulan bu ilişkinin ne kadar bilinçli ve derinlikli olduğu dikkatleri çekmektedir. Çalışma, bu eserlerin hem müzikolojik açıdan hem de tarihsel, toplumsal ve ideolojik bağlamlar açısından incelenmesi sonucunda, Osmanlı modernleşmesi süresince müziğin taşıdığı çok katmanlı anlamlara ışık tutmayı amaçladığı düşünülmektedir. Tezin bu yönüyle, Osmanlı İmparatorluğu'nda modernleşme sürecinin yalnızca askeri ya da idari alanlarda değil, kültür ve sanat gibi daha incelikli alanlarda da derin etkiler yarattığını göstermesi bakımından literatüre önemli bir katkı sunacağı düşünülmektedir. Sonuç olarak yapılmış olan çalışmanın bu yönüyle, Osmanlı İmparatorluğunda modernleşme adına yapılan yenilikler neticesinde, müzik ve sanat literatüründeki boşlukları doldurmaya yönelik akademik çabaları destekleyeceği ve gelecekteki araştırmalara metodolojik bir çerçeve sunacağı öngörülmektedir.