Özgül öğrenme bozukluğu tanısı ile takip edilen bireylerin ergenlik dönemindeki prognoz, prognoza etki eden faktörler ve yaşam kalitesi açısından değerlendirilmesi

Amaç: Bu çalışmada, ilkokul döneminde özgül öğrenme bozukluğu (ÖÖB) tanısı almış çocukların, ergenlik dönemindeki mevcut durumlarını değerlendirmek, ÖÖB'nin prognozunu etkileyen faktörleri (tanı alma yaşı, eğitimsel destek, eşlik eden psikiyatrik bozukluklar vb.) belirlemek ve ayrıca ÖÖB tanılı bireylerin yaşam kalitelerini inceleyerek, yaşam kalitesini etkileyen faktörleri ortaya koymak amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışmanın örneklem grubu, ilkokul döneminde özgül öğrenme bozukluğu tanısı alıp mevcut hali ile 13-18 yaş aralığında olan 81 ergenden oluşmaktadır. Çalışmanın kontrol grubu bulunmamaktadır. Hastalar poliklinik görüşmeleri sırasında veya hastane bilgi sistemi taranarak bulunmuş ve telefonla bilgilendirilerek çalışmaya davet edilmiştir. Görüşmeler 2024 yılı haziran ve aralık ayları arasında Celal Bayar Üniversitesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim dalı polikliniğinde yapılmıştır. Bu görüşmelerde araştırmacı tarafından ÇDGŞG-ŞY-DSM-5 (Okul Çağı Çocukları için Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi Şimdi ve Yaşam Boyu Versiyonu-DSM-5) ve TILLS (Bütünleşmiş Dil ve Okuryazarlık Becerileri Testi) uygulanmış, klinik izlem veri formu doldurulmuştur. Ebeveynlere sosyodemografik veri formu verilmiş, ergenlerin ise çocuklar için yaşam kalitesi ölçeği (ÇİYKÖ), ergenler için başa çıkma ölçeği (EBÇÖ), Rosenberg benlik saygısı ölçeği, çocuk ve ergenler için sosyal destek değerlendirme ölçeği, güçler güçlükler anketi, özgül öğrenme bozukluğu tanısında algılanan olumsuz sonuçlar ve sosyo-duygusal ve çevresel faktörler değerlendirme ve bilgi formunu doldurmaları istenmiştir. Veriler SPSS programı kullanılarak tanımlayıcı istatistikler, korelasyon analizleri ve çoklu regresyon analizleri ile değerlendirilmiştir. Bulgular: Çalışmaya, ilkokul döneminde özgül öğrenme bozukluğu (ÖÖB) tanısı almış ve 13–18 yaş aralığında bulunan 33 kız, 48 erkek olmak üzere toplam 81 ergen birey dâhil edilmiştir. TILLS ile değerlendirilen dil ve okuryazarlık becerileri ile eğitim süresi arasında anlamlı ilişki bulunmamış; TILLS toplam puanı, okuma-yazma öğrenme yaşı ve WISC-R puanları ile istatistiksel olarak anlamlı ilişki göstermiştir. ÇİYKÖ ile yapılan değerlendirmelerde, yaş, cinsiyet, ebeveynin eğitim durumu, ailede hastalık öyküsü ve eğitim şekli gibi sosyodemografik değişkenlerin yaşam kalitesi ile anlamlı bir ilişkisi bulunmamıştır. Özel eğitim süresi, sosyal destek düzeyi, benlik saygısı ve aktif başa çıkma puanları yüksek olan bireylerin yaşam kalitesi puanlarının daha yüksek olduğu saptanmıştır. Duygusal ve davranışsal sorunları fazla olan, akademik başarısını düşük algılayan, okuryazarlık güçlüğü bildiren ve olumsuz başa çıkma biçimi kullanan bireylerin yaşam kalitesi puanlarının daha düşük olduğu belirlenmiştir. SDQ toplam puanı ile ÇİYKÖ'nün tüm alt ölçekleri arasında anlamlı negatif korelasyonlar saptanmıştır. Regresyon analizleri sonucunda, yaşam kalitesini en çok etkileyen değişkenler SDQ toplam puanı, sosyal destek düzeyi, benlik saygısı, kaçınan başa çıkma biçimi ve algılanan okuryazarlık engeli olmuştur. Eğitim sürecine ilişkin değerlendirmelerde, özel eğitim desteği almış bireylerin yaşam kalitesi puanlarının daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Sonuç: Bu çalışma, özgül öğrenme bozukluğu (ÖÖB) tanısı almış bireylerin ergenlik dönemine ilişkin dil, okuryazarlık ve yaşam kalitesi profillerini çok boyutlu biçimde ele alarak literatüre önemli katkılar sunmuştur. Bulgular, ÖÖB tanısı almış bireylerin ergenlik döneminde de dil ve okuryazarlık becerilerinde belirgin güçlükler yaşadığını ve bu becerilerin eğitim süresiyle değil, bireysel bilişsel faktörler ve okuma-yazma öğrenme yaşıyla ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Yaşam kalitesi ile benlik saygısı, sosyal destek düzeyi, başa çıkma biçimleri ve duygusal-davranışsal belirtiler arasında anlamlı ilişkiler saptanmış; bu bulgular yaşam kalitesinin sadece akademik değil, psikososyal bileşenlerden de derin biçimde etkilendiğini göstermiştir. Ancak elde edilen veriler, eğitimin birey üzerindeki etkisinin yalnızca süresine değil, içeriğine ve bireyin özelliklerine uygun biçimde yapılandırılmasına bağlı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu nedenle, bireysel güçlü ve zayıf yönleri dikkate alan, esnek ve hedefe yönelik özel eğitim uygulamaları hem akademik gelişimi desteklemek hem de yaşam kalitesini artırmak açısından kritik önemdedir. Bu doğrultuda çalışma, ÖÖB tanılı bireylerin yalnızca akademik değil; psikolojik, sosyal ve duygusal alanlarda da desteklenmesi gerektiğini vurgulamakta; özellikle benlik saygısını artıran, etkili başa çıkma becerilerini geliştiren ve sosyal desteği güçlendiren yapılandırılmış, çok boyutlu müdahale programlarının eğitim süreçlerine entegre edilmesini önermektedir. Ayrıca, erken müdahaleye olanak sağlayacak şekilde daha geniş örneklemli, çok merkezli ve uzun süreli izlem çalışmaları ile ÖÖB'nin gelişimsel seyri daha iyi anlaşılmalı; bireye özgü, bütüncül ve sürdürülebilir destek modelleri oluşturulmalıdır. Anahtar Kelimeler: Özgül öğrenme bozukluğu, yaşam kalitesi, ergenlik, dil ve okuryazarlık becerileri, özel eğitim