Plotinus ve Kindi'de sudûr teorisi

Tanrı'nın kendi dışındaki varlıkları nasıl meydana getirdiği sorunu, felsefe tarihinde her daim güncelliğini korumuş ve açıklanmaya çalışılmıştır. Semavî dinlerde ve kelâm düşünce geleneğinde Tanrı-âlem ilişkisi, yaratan ve yaratılan ilişkisi üzerinden ele alınmıştır. Yaratılanlar zamansal olarak sonradan var olmaları nedeniyle hâdis olmaktadırlar. Bu teori hudûs olarak adlandırılmaktadır. Bu yaklaşıma göre âlem ve içinde bulunan varlıkların ezelî olmaları mümkün değildir. Öte yandan bu yaklaşım bazı filozoflara göre Tanrı'nın mükemmel olduğu ilkesiyle çelişmektedir. Çünkü onlara göre Tanrı bir şeyi sonradan istemez. İstemek Tanrı'da değişim demektir. Tanrı mükemmelse bu değişim onda olmamalıdır. Epistemolojik ve ontolojik kaygılar yeni bir çözüm yolu ortaya koymayı gerektirmektedir. Bu çözüm yolu Plotinus'a göre sudûr düşüncesiyle izah edilmektedir. Plotinus'a göre Tanrı kendi sonsuzluğunu düşünmesiyle varlıklar Tanrı'dan sudûr etmiştir. Bu yaklaşım varlık veren ve varlık alan ilişkisi üzerinden ele alınmaktadır. Tanrı dışındaki varlıklar, Tanrı'nın varlık vermesiyle meydana gelmektedirler. Kindî ise yaşadığı dönem koşulları neticesinde her iki düşüncenin orta yolunu bulmaya çalışmıştır. O bir taraftan kelâm düşünce geleneğinin hudûs düşüncesini benimserken diğer taraftan kendi düşünce sistemi içinde Plotinus'un sudûr teorisine kaynaklık edecek unsurları bünyesinde barındırmıştır. Kindî, ayaltı ve ayüstü âlem anlayışını Aristoteles'ten almış ve ayüstü evrende, Tanrı'dan başlayarak bir feyz ve infial olduğunu düşünerek Plotinus'u takip etmiştir. Ayaltı âlem görüşünde ise her sonradan olan varlığın hâdis olması gerektiğini düşünmektedir. Kindî bu düşüncesiyle kelâm geleneğini kabul etmiş görünmektedir.