Profesyonel müzisyenlik ve informal öğrenim: Profesyonel roman müzisyenler örnek olayı

Bu çalışma İzmir'de yaşayan 'Müzisyen Romanların' müzikal öğrenmeleri üzerine yapılan bir incelemedir. Müzisyen Romanlar Türkiye müzik piyasasındaki iş gücünün büyük bir kısmını karşılamaktadır. Bu iş gücü üstünlüğü, Roman müzisyenlerin müzikal performanslarındaki 'ayırt edici' yeteneklerinden gelmektedir. Fakat Roman müzisyenlerin çoğunlukla formal müzik eğitimleri yoktur. Genel ifadeleri olan "müzik bizim kanımızda var", "müzik bize Allah vergisi" gibi ifadeleri Roman olmayanlar tarafından da desteklenmektedir. Burada 'ayırt edici' müzikal öğrenmenin ne tür bir ortamda ve nasıl gerçekleştiği, Romanların müzikal performans becerilerine nasıl sahip oldukları sorusu derinlemesine ele alınmıştır. İzmir'de gerçekleştirdiğim araştırmada sahip olduğu sosyal, fiziksel ve müzisyen nüfusu ile özel bir konum olan Tepecik'te yaşayan müzisyen Romanları model olarak aldım. Gerçekleştirdiğim çalışmada Roman müzisyenlerden, ailesi müzisyen olan ve olmayan müzisyenlerle görüşülerek ailenin müzikal öğrenmedeki etkisi incelendi. 'Müzik ile ilk ilişkilenme'den sahnede profesyonel müzisyenliğe kadar olan süreçte 15 müzisyen ile 6 ay boyunca yapılan mülakatlardan çıkarımlar yapıldı. Bu çıkarımlar ışığında görüşme yapılan müzisyenlerin 'profesyonel müzisyen olma' yolundaki informal öğrenme deneyimleri süreçlere ve aşamalara ayrılarak sistematik bir çerçevede incelendi. Tepecik'te sürdürdüğüm saha çalışmamda müzisyen Romanlar'a müziğe ne zaman ve nasıl başladıklarını sorduğumda genel olarak aldığım cevaplar "müziğe ne zaman başladığımı hatırlamıyorum" ya da "müzik hep hayatımızda vardı" oldu. Buradan hareketle, Yükselsin'in (2000: 79)' de belirttiği üzere "Müzikle erken ilişkilenme, Çalgıcı Romanlarının kendi içlerinde oluşturdukları bir eğitim sisteminin varlığını işaret eder ve onlara bir üstünlük sağlar" ifadesinde varolan bu "kendi içlerinde oluşturdukları eğitim sisteminin" informal yollardan nasıl gerçekleştiği ve aktarıldığı bu tezin araştırma konusudur. Çalışmadaki önemli bir husus Çingene isminin kullanımı ile ilgilidir. Saha çalışmam sırasında gerçekleştirdiğim görüşmelerde özellikle müzisyenler kendilerini Roman olarak adlandırdılar. Çingene ismi sorulduğunda genelde aldığım cevaplar "aşağılamak için Roman olmayanlar tarafından söylenen bir isim", "dışlamak için söylüyorlar", "göçebe olanlar Çingene'dir" vb. şeklinde farklı ifadeler oldu. Yükselsin'inde belirttiği üzere "Çingeneler tarafından kabul edilmiş evrensel bir adlandırma yoktur. Dolayısıyla 'Çingeneler' adlandırmasının belirli bir etnik grubu göstermediğini, her biri kendi içinde incelenebilecek, yaşam deneyimleri bakımından birbiriyle bağlantılı grupları kapsayan bir 'şemsiye' olduğunu kabul etmek zorundayız". (2009: 52). Ayrıca Türkiye'nin batısında yaşam süren en kalabalık Çingene topluluğu ise, yaklaşık son elli yıldan bu yana "Roman" adını tercih etmektedirler (Duygulu, 2006: 13-14). Bu bilgiler ışığında İzmir Tepecik'te yaşayan müzisyenler için Roman adlandırması kullanılacaktır. Çalışmanın ilk bölümünde, literatür incelemesi yapılarak tarih boyunca Çingenelere verilen farklı isimlerin kökenleri incelendi. Ayrıca tarih bilimcilerinin Çingenelerin kökenleri ve anavatanlarına dair çalışmaları, dünyanın dört bir tarafına nasıl yayıldıkları, Türkiye ve İzmir'e ne zaman ve nasıl göç ettikleri hakkındaki kuramlarına yer verilmiş, tarihsel belgeler incelenerek genelden özele bir çalışma yapılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde, Çingene toplumunun kalıplarını anlamak için kimliklerini hangi şartlar altında oluşturdukları incelenmiştir. İlgili terimler Etnisite, sınır ve statü kavramlarının mesleklerle olan ilişkisi, bize Roman müzisyenlerinin kimlik oluşumu hakkında detaylar vermesi amaçlanmıştır. Profesyonel müzisyen olma sürecinde kimliğin oluşumu ve yapılandırılmasının incelenmesi amacıyla literatür çalışmasından yardım alınarak model alınan Tepecik'teki Müzisyen Romanlar ile ilgili gözlem ve mülakatlardan da çıkarımlar yapılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde, eğitim ve öğrenme kavramlarının tanımları verilmiştir. Bununla birlikte öğrenme türleri olan formal, non-formal ve informal öğrenme türlerinde öğrenme sürecini kimin kontrol ettiği, ne tür bir öğrenme ortamında ve hangi öğrenme sonuçlar ile gerçekleştiği açıklanmıştır. Buna bağlı olarak, Roman müzisyenlerin yetişmesi ve informal öğrenme yaklaşımı arasında bağlantı olduğu görülerek öğrenme türlerinden informal müzik öğrenmenin farkı vurgulanmış ve informal öğrenme sosyal öğrenme kuramı ile bağlanmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde, İzmir müzik piyasasının merkezini oluşturan Roman müzisyenlerin çoğunluğunun bulunduğu Tepecik mahallesinde saha çalışması yapılmış ve ilgili literatür ile karşılaştırılarak çıkarımlar yapılmıştır. Tepecik Mahallesi'ndeki sosyal çevre ve iletişim, profesyonel müzisyenlerin çocukluktan sahneye kadar olan yetişme sürecindeki rolü incelenmiştir. Profesyonel müzisyenliğe giden yoldaki süreçler ayrıntılı olarak incelenmiş ve kategorilere ayrılmıştır.