Şah Tahmasb (1524-1576) ile Osmanlı Sarayı arasında teati edilen mektupları içeren "Münşe,at-ı atîk"in edisyon kritiği ve değerlendirilmesi

XVI. Yüzyılda slam âleminin ve hatta o günkü dünyanın basta gelen iki önemli devleti olan ran Safevî Devleti ile Osmanlı Devleti arasında slam Dünyası'nın Liderligi ve Cihan Hâkimiyetini elde etme rekabeti yüzünden birçok çatısma yasanmıstır. Mamafih Yavuz Sultan Selim zamanında siddetlenip Osmanlıların Çaldıran Zaferi'yle had safhaya ulasan mücadele; Sultan Süleyman döneminde üç büyük ran Seferi ile devam etmistir. Anadolu'da yasayan Türkmenler arasında Siiligi yayıp bu bölgelerde çesitli isyanlar çıkartarak Osmanlıyı zayıflatmaya çalısan Safeviler, bunu basaramamıs olsalar da büyük ölçüde varlıklarını ve güçlerini hissettirmislerdir. Osmanlı Devleti ile Safevî Devleti arasında 1555'te yapılan Amasya Anlasması ile çesitli sartlarda uzlasan iki devlet, Sehzade Bayezid'in, ran'a iltica etmesiyle tekrar karsı karsıya gelmistir. Zira Sehzade Bayezid'in iadesi için birçok mektup teatisi olmustur. Bu mektupların büyük bir kısmının suretinin yer aldıgı zmir Milli Kütüphanesi 899/1 numarada kayıtlı Münse'at-ı Atik adlı yazmayı mektupların bir kısmını yine suret olarak içeren diger yazmalarla karsılastırmalı transkribe edip edisyon kritigini yapmaya çalıstık. Bu mektuplardan hareketle baslangıçta Tahmasb'ın bu meseleyi kardesi Elkas Mirza'nın Osmanlılara sıgınmasının intikamı olarak degerlendirdigini daha sonra ise, Bayezid'in kendisini öldürme planları yaptıgını ögrenince onu bazı menfaatler elde etmek için pazarlık konusu yaptıgını tespit ettik. Osmanlı Devleti'nin, büyük ödünler vermek zorunda kaldıgı, elini kolunu baglayan ve itibarını zedeleyen, Avrupa'da ilerleyisini yavaslatan ve dâhilî karısıklıkların çıkmasına zemin hazırlayan bu hadise, yapılançetin pazarlıklar sonucu, Sehzade Bayezid ve dört oglunun, Safevilerin baskenti Kazvin'de bogularak katledilmesiyle neticelenmistir. Mektuplardan anlasılan o ki, Sah Tahmasb, basarılı bir diplomasi uygulayarak, isteklerine büyük ölçüde ulastıgı gibi maddi-manevi kazanımlar elde etmenin yanında, gelecegin Padisahı Sehzade Selim'den iki devlet arasındaki anlasmanın ve dostlugun devamını saglamak arzusuyla bir ahid-name almaya muvaffak olmustur. Bayezid Vakası, Osmanlı Devleti'nin duraklama devrine girmesine sebep olan askerî, ekonomik ve sosyal problemleri tetikleyen hadiselerden birisi olmustur. Bu hâdise, tımar sisteminin bozulmasına, issiz levend ve suhtelerin eskiyalık hareketleriyle baslayan Büyük Celalî syanları'na, rüsvet ve ahlaksızlıgın artmasına en önemlisi de halk arasında idareye karsı tepki ve güvensizligin baslamasına zemin hazırlamıstır, denilebilir. Anahtar Kelimeler: 1) Sehzâde Bayezid 2) Sah Tahmasb 3) Kanuni Sultan Süleyman 4) Safevîler 5) Osmanlı