Samsun – Giresun kıyısal akarsularında kirlilik riski değerlendirmesi; istatistiksel analiz ve su kalitesi endeksli birleşik bir yaklaşım

Samsun-Ordu-Giresun illerinde bulunan Yeşilırmak Nehri, Terme Çayı, Cevizdere Deresi, Melet Irmağı, Aksu Deresi ve Harşit Çayı'nın deşarj noktalarında su kalitesi, sediment kalitesi ve mikroplastik çeşitliliği incelenmiştir. Arazi çalışmaları, Kasım 2020 ve Ağustos 2021 tarihleri arasında mevsimsel olarak yapılmıştır. Su ve sediment örneklerinde bazı fiziko-kimyasal parametreler ve ağır metal analizleri yapılarak mikroplastik varlığı tespit edilmiştir. Analiz sonuçları, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (SKYY) ve Yerüstü Su Kalitesi Yönetmeliği (YSKY)'ne göre sınıflandırılmıştır. Tespit edilen mikroplastikler tür, renk ve polimer çeşitlerine göre sınıflandırılmıştır. Su ve sediments örneklerinden elde edilen sonuçlara ANOVA, korelasyon ve kümeleme gibi istatistiksel analizler uygulanmıştır. Tüm istasyonlarda su, sıcaklık, çözünmüş oksijen (ÇO), elektriksel iletkenlik (EC) ve toplam çözünmüş madde (TDS) değerlerinin ortalamaları I. sınıf su kalitesi özelliği taşımaktadır. Tüm istasyonlarda ortalama pH değeri 8,66−9,30 aralığında olup, bazik özelliktedir. YSKY göre toplam fosfor, Yeşilırmak Nehri'nde III. sınıf diğer akarsularda ise II. sınıf bulunmuştur. Biyokimyasal oksijen ihtiyacı (BOİ5) bakımından Harşit Çayı II. sınıf su kalitesine sahipken, diğer istasyonların hepsi I. sınıf su kalitesine sahip olduğu tespit edilmiştir. Bulanıklık; Yeşilırmak Nehri, Terme Çayı, Cevizdere Deresi, Melet Irmağı, Aksu Deresi ve Harşit Çayı'nda sırasıyla 21,02, 8,20, 11,25, 14, 67,68 ve 19,50 NTU olarak kaydedilmiştir. Sudaki alüminyum (Al) derişimleri tüm istasyonlarda izin verilebilir çevre kalite standardının üzerinde ölçülmüştür. Krom (Cr), nikel (Ni), arsenik (As), mangan (Mn) ve kurşun (Pb) tüm istasyon ve mevsimlerde I. sınıf kategorisindedir. Demir (Fe) ise Aksu Deresi ve Harşit Çayında II. sınıf, geri kalan akarsularda I. sınıf olduğu tespit edilmiştir. Su örneklerinde su kalite indeksi (WQI), ağır metal kirlilik indeksi (HPI) ve ağır metal değerlendirme indeksi (HEI) hesaplanmıştır. Sediment örneklerinde ise kontaminasyon faktörü (CF), jeoakümülasyon indeksi (Igeo), ekolojik risk faktörü (Eri), zenginleştirme faktörü (EF) ve kirlilik yük indeksi (PLI) hesaplanmıştır. Su örneklerinde mikroplastik miktarı (adet/m3), Yeşilırmak Nehri'nde 55, Terme Çayı'nda 51,25, Cevizdere Deresi'nde 44,75, Melet Irmağı'nda 58,5, Aksu Deresi'nde 43,75 ve Harşit Çayı'nda 72,75 olarak bulunmuştur. Sediment örneklerinde ise mikroplastik miktarı (adet/kg), Yeşilırmak Nehri'nde 300,75, Terme Çayı'nda 133, Cevizdere Deresi'nde 144,5, Melet Irmağı'nda 242,75, Aksu Deresi'nde 106 ve Harşit Çayı'nda 195,75 olarak bulunmuştur. Su ve sedimentte tespit edilen mikroplastiklerde siyah, mavi ve kırmızı renklerin yoğunlukta olduğu gözlenmiştir. Kızıl ötesi spektrometresi (FT-IR) sonuçlarına göre tüm istasyonlarda tespit edilen polimer türlerinin oranı, %41,67 PP (Polypropilen), %31,25 PES (Polyester) ve %27,08 PA (Polyamit) polimeridir.