Değişik yabani ve modern buğdayların çinko etkinliği için test edilmesi ve çinko noksanlığına toleransı etkileyen bitki faktörlerinin değerlendirilmesi

Burada sunulan doktora çalışmasında, değişik yabani ve primitif buğdaylar, buğdayın yabani akrabaları ve değişik buğday-çavdar addition, substitution ve translokasyon hatları kullanılarak i) çinko (Zn) noksanlığına toleransta genotipik varyasyonun ortaya konulması, ii) buğday genomları (AA, BB AA, BBAADD) ve çavdar genomunun (RR) Zn noksanlığına dayanıklılıktaki rolü, iii) Zn etkinliğini etkileyen genlerin kromozomal lokasyonlannın belirlenmesi ve iv) Zn noksanlığına dayanıklılığı etkileyen fizyolojik mekanı Tmalaixjan köklerden Zn şelatlayıcı bileşiklerin (fitosideroforlar) salgılanması ve Zn'nun köklerden alım ve köklerden yeşil aksama taşınım mekanizmalarının araştırılması amaçlanmıştır. Elde edilen sonuçlar çavdarın çok yüksek bir Zn etkinliğine sahip olduğunu, çavdarın Zn etkinliğini kontrol eden genlerin buğdaya kısmen aktanlabildigi ve bu genlerin çavdarın İR, 2R ve 7R kromozomlarının özellikle kısa kolu üzerinde lokalize olduğunu göstermiştir. Aegilops türleri ve diploid (AA), tetraploid (BBAA), hexaploid (BBAADD) genom yapısına sahip yabani ve primitif buğdaylar Zn eksikliğine sahip bir toprakta sera koşullan altında test edilmiştir. Aegilops türleri arasında S genomlu^e. speltoides ve ortak U genomuna sahip Aegilops türlerinin birçoğunun, D genomuna sahiple, tatıschü'lerden daha. dayanıklı olduğu bulunmuştur. Ae. speltoides (SS) ve Ae. triuncialis (UUCC) Zn noksanlığına dayanıklı modem kültür buğdaylarının (ekmeklik ve makarnalık) geliştirilmesinde gen kaynağı olabilecek türler olarak belirlenmiştir. Yabani ve primitif tetraploid buğdaylar (BBAA) Zn noksanlığına karşı çok duyarlı bulunurken, diploid (AA) ve hexaploid buğdayların (BBAADD) dayanıldı olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen sonuçlar Zn noksanlığına dayanıklılık genlerinin A ve D genomları üzerinde lokalize olduğuna işaret etmektedir. B genomunun ise Zn etkinliği genleri üzerinde engelleyici (supressor) bir etkiye sahip olması olası görünmektedir. Diploid, tetraploid ve hexaploid buğdaylar ve Aegilops tauschii'yi temsili olarak seçilen genotiplerde fitosiderofor salgılama kapasitesi ile Zn'nun kökler tarafından alınım ve köklerden yeşil aksama taşınım kapasiteleri kontrollü koşullar altında çalışılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre Zn eksikliği altında hexaploid buğdaylar (BBAADD) en yüksek fitosiderofor salgılaması yaparken, Zn noksanlığına çok duyarlı olan tetraploid buğdaylarda (BBAA) en düşük düzeyde bulunmuştur. Genotiplerin köklerden Zn alınım ve kökten yeşil aksama taşınım kapasiteleri ise buğday genomlannca genotiplerin Zn etkinliğine bağlı olarak farklı şekillerde etkilenmiştir. Anahtar Kelimeler : Aegilops, çinko absorbsiyonu, çinko noksanlığı, çinko etkinliği, yabani ve primitif buğday