Şemseddin el-Kirmânî'nin (ö. 786/1384) Hâşiye ʿalâ Envâri't-tenzîl ve Esrâri't-teʾvîli (İbrahim Suresi-Nâsr Suresi bölümü tahkîk ve değerlendirme / Shams al-Din al-Kirmani's commentary on the interpretation of al-Baydawi (From the beginning of Surat Ibrahim to the end of Surat al-Nasr) as a study and investigation

Şeyh Muhammed bin Yusuf el-Kermânî'nin (ö.h.786) Beyzâvî'nin tefsiri üzerine yazmış olduğu bu haşiye, önemli haşiyelerdendir. Bu haşiye Kâdı Beyzâvi'nin belagatı ve üslubundan kaynaklanan ve okuyana kapalı olması gibi bazı durumların giderilmesi için yapılmış olup, İbrahim suresinin ilk ayetinden, Nasr suresinin son ayetine kadar olan kısmının tefsirinin tafsîli değil İcmâlî yorumudur. Müellif haşiyesine Beyzâvî'nin kavluhu ifadesiyle başlayıp onun sözleriyle devam ederek, onun şerhindeki maksadını ve muradını açıklamıştır. Bazı meseleleri oldukça uzatıp, uzatmasının sebebini açıklamadan; Razi, Gazzali ve diğer ulemanın sözleriyle destekleyerek ele almıştır. Ancak bunların hepsi ya fıkhî ya akîdevî ya hilâfî meseleler ya da belagi ve nahvi nüktelerle ilgilidir. Şerh bütün ayetleri içermemekte aksine müellif Beyzâvî'nin üslubundan kaynaklanan ve okuyana kapalı olması gibi bazı meseleleri seçmiştir. Kermânî bazen şiir beyitlerinde gecen kelimeleri ilgili konuya delil getirmek için açıklamıştır. Hâşiyesindeki bazı açıklamalarında "eğer böyle söylersen ben de derim ki" ifadesini kullanarak, Râziye yaptığı gibi kendi görüşünü Beyzâvî'nin görüşüne tercih etmekten geri durmamıştır. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci kısımda müellifin hayatı ve çalışmaları açıklayıcı tarih metoduyla ele alınmıştır. İkinci bölüm ise tercihli metin yöntemi kullanılarak yapılan tahkik ve tahlilden oluşmaktadır. Bu tahkik yapılırken; nüshalar toplanıp, en eksiksiz olanı asıl metin olarak tercih edilip diğer metinlerle karşılaştırılarak haşiyeler arasındaki farklılıklara işaret edildi. Metin düzeltilip yabancı kelimeler açıklandı. Ayetler uygun surelere yerleştirilerek numaralandırıldı. Metin harekelendirildi ve yabancı kelimeler açıklandı, metindeki ifadelerin hangi kaynaklarda geçti tespit edilip dipnotlarda belirtildi. Aynı şekilde metindeki ayetlerin süre ve numaraları da dipnotlarda belirtildi. Hadislerin sıhhati hakkında muteber kabul edilen eserlerden hangisinde geçtiği ifade edilerek; hadislerin sıhhati hakkında hükümlerde bulunuldu Aynı süreç şiir beyitleri için de yapıldı. Bu çalışmanın en önemli sonuçlarından biri, Kermânî'nin bazı yerlerde Beyzâvî'nin fikrine tabi olmayıp kendi fikrini belirtmesi; pek çok yerde ise Beyzâvî'nin fikirlerini zikredip övmesinden hareketle müellifin çok çeşitli ilimlerde bilgi sahibi olduğunun ortaya çıkması ve Beyzâvî'nin şerhi üzerine yapılmış olan bu eserin gün yüzüne çıkarılmasıdır.