Sosyal bilgiler dersi öğretim programları ve ders kitaplarının (1968-2022) çevre eğitimi açısından incelenmesi

İnsan, yaşamı boyunca çevreyle etkileşim halindedir. Bu süreçte doğal ve beşerî çevreden en çok etkilenenler, çevreye en büyük etkiyi yapanlardır. Bu etkileşim sürecinde kişi hem çevreden etkilenir hem de çevreyi etkiler. Bu etkileşim olumlu ya da olumsuz olabilir. Genel olarak insanlar, çevreleriyle kendi aralarındaki olumlu etkileşimlerin sürdürülmesinden sorumludur. Bu sorumluluğu etkin bir şekilde yerine getirebilmek için bireylerin küçük yaşlardan itibaren çevre konusunda eğitilmeleri önemlidir. Gelecek nesillere sağlıklı bir doğal çevre ve bozulmamış bir yaşam alanı bırakabilmek için de her bireyin çevre bilincinin artırılması gerekmektedir. Bireylere çevre bilincinin kazandırıldığı derslerden birisi de çevreyle ilgili bilincin düşünce boyutu yanında bu düşüncelerin uygulamaya yönelik duyuşsal ve davranışsal boyutlarını içeren sosyal bilgiler dersidir. Bu çalışmanın amacı, 1968'den günümüze sosyal bilgiler dersi öğretim programlarının ve bu programlara göre hazırlanmış sosyal bilgiler ders kitaplarının çevre eğitimi açısından incelenmesidir. Nitel doküman analizi yaklaşımıyla desenlenen bu çalışmanın verileri, 1968, 1990, 1998, 2005 ve 2018 yıllarına ait sosyal bilgiler dersi öğretim programları ve bu programlara göre hazırlanmış amaçlı örneklem yaklaşımıyla seçilen beş farklı ders kitabından doküman incelenmesi yoluyla elde edilmiştir. Araştırmada elde edilen veriler betimsel analiz ve içerik analizi yaklaşımıyla analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda sosyal bilgiler dersi öğretim programlarının genel amaçlarında çevre eğitimine yer verildiği tespit edilmiştir. Programlarda çevre eğitimi ile ilişkili amaç ifadelerinin "çevresel bilgi, çevrenin korunması, çevreye verilen önem" kategorilerinde yoğunlaştığı ortaya çıkmıştır. Sosyal bilgiler ders kitaplarında da çevre eğitimiyle ilişkili içeriklerin yer aldığı belirlenmiş ve bu içerikler genellikle "çevresel bilgi, çevreye verilen önem, çevreden faydalanma, çevreyi koruma, çevre problemleri ve canlı-çevre etkileşimi" kategorilerinde toplanmıştır. Bu kategoriler içerisinde de "çevresel bilgi" daha fazla yer tutmuştur.