Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının toplumsal katılımla ilgili hakların kullanımına ilişkin görüşleri

Toplumsal katılımı güvence altına alan haklar, insan hakları içerisinde önemli bir bölümü oluşturmaktadır. Bunlar hukuk sözleşmelerine dayanan, insanların karar verme ve yönlendirilme sürecine dahil olmasını, bir başka ifade ile aktif vatandaş olmasını sağlayabilecek haklar olarak düşünülmelidir. Bu araştırmayla, Türkiye'de ilköğretim düzeyinde insan hakları eğitimi verecek olan sosyal bilgiler öğretmen adaylarının toplumsal katılımla ilgili hakların kullanımına ilişkin görüşlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amacı gerçekleştirmek için alan ve ölçme değerlendirme uzmanlarının görüşleri alınarak ve 11 öğretmen adayı ile pilot uygulama yapılarak anket geliştirilmiştir. Anket 2011-2012 güz eğitim öğretim döneminde, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Programı dördüncü sınıf öğrencilerine (80 öğretmen adayına) uygulanmıştır.Betimsel araştırma yöntemlerinden tarama modeli ile gerçekleştirilen bu çalışmada, verilerin analizinde içerik analizi tekniği kullanılmıştır. Verilerin analizi sırasında geçerlik ve güvenirliğin sağlanması için başlıca iki yol izlenmiştir. İlk olarak, araştırmacı anketlerden rastgele seçilen 10 tanesini uzmanla birlikte kodlamıştır. Kodlamalar arasında tutarlılık sağlanmıştır. İkinci olarak, ankette yer alan açık uçlu sorulara verilen yanıtlardan elde edilen verilerin kodlanması sırasında, daha önce uzmanla kodlanan anketleri dolduran on kişi ile yüz yüze görüşülerek, onlara oluşan kodlar kontrol ettirilmiş ve katılımcı düşüncelerini yansıtıp yansıtmadığı konusunda görüş alınmıştır. Katılımcılardan alınan görüşler sonucunda kodların katılımcıların ankette belirttikleri görüşlerini yansıttığı görülmüştür.Çalışmanın bulgularına bakıldığı zaman, bu çalışmayla ilk olarak katılımcıların %88'inin düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü toplumsal katılımı garanti altına alan haklar olarak ifade ettikleri belirlenmiştir. Katılımcıların %82'si de dernek kurma ve derneğe katılma/ derneğe girmeye zorlanmama ile kültürel yaşama, bilimsel gelişmeye katılma ve güzel sanatlardan serbestçe yararlanma haklarını katılım hakkı olarak ifade etmişlerdir. Bunun yanında, katılımcıların %71'i seçme ve seçilme hakkını katılım hakları olarak belirtmişlerdir. İkinci olarak, alan yazınla paralel bir şekilde, katılımcıların toplumsal katılımlarının en fazla gerçekleştiği konuların siyaset (seçim ve siyasi partiler) olduğu ortaya çıkmıştır. Üçüncü olarak, katılımcıların en sık kullandıkları toplumsal katılım biçiminin %76'lık bir oranla oy verme olduğu bulgusu elde edilmiştir. Son olarak, katılımcıların toplumsal katılımları önünde en fazla engel oluşturan unsurun, %67'lik bir oranla onların gelir durumunu ve toplumsal katılımı güvence altına alan haklarla ilgili bilgi karmaşıklığını yansıtan sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel düzey olduğu bulgusuna ulaşılmıştır.Araştırma bulgularının ışığında ve bu çalışmanın alan yazınında sıklıkla geçen nitelikli bir öğretmen olmak için sadece akademik derslere katılımın yeterli olmadığı bilgisi göz önünde bulundurularak ilgili programlarda, lisans derslerinin yanında toplumsal, sosyal, siyasal, akademik, kültürel ve sanatsal vb etkinliklere katılımın önemi üzerinde durulması gerektiği önerisi geliştirilebilir. Bu konuda üniversitelerde gerçekleştirilen etkinliklerin ücretlerinde öğrenci dostu bir yaklaşım izlenebilir. Ayrıca sosyal bilgiler lisans programında sunulan İnsan Hakları ve Demokrasi, Vatandaşlık Bilgisi, Temel Hukuk gibi zorunlu derslerde toplumsal katılımın dayanağı olan ilgili uluslararası sözleşmeler ve bu sözleşmelerdeki hakların uygulamadaki örnekleri konularında yer alan içerikler geliştirilebilir. Bu derslerde, eğitim, siyaset, çevre, kültür-sanatla ilgili sivil toplum kuruluşları tanıtılabilir ve toplumsal katılımda onların oynadığı rol üzerinde durulabilir. Son olarak, uzmanlarca öğretmen adaylarının katılımları önündeki engelleri ortadan kaldırmaya dönük seminerler gerçekleştirilebilir.Anahtar Kavramlar: Sosyal Bilgiler Öğretmen Adayları, İnsan Hakları, Katılım Hakları, Toplumsal Katılım, Toplumsal Katılım Biçimleri, Toplumsal Katılımı Engelleyen Durumlar.