Sosyoekonomik açıdan dezavantajlı okul öncesi dönem çocuklarının okula uyumunu etkileyen faktörlerin yapısal denklem modeli ile incelenmesi

Okula başlamak, küçük çocukların yaşamlarındaki en önemli değişimlerden biridir. Çocuk, bu dönemde ilk defa aile ortamından ayrılıp okul ortamına girmekte, okul ve öğretmen kavramlarıyla tanışmaktadır. Çocuklar için çok önemli olan okula uyum süreci aynı zamanda birçok zorluğu da beraberinde getirir. Ancak bu durum dezavantajlı çocuklar göz önüne alındığında daha da zorlaşmaktadır. Dezavantajlı çocukların okula uyum sürecinde başarılı olmaları için, yeni kültüre uyum sağlamaları, okul ve sınıf prosedürlerini öğrenmeleri, sınıf arkadaşları ve öğretmenleriyle geçinmenin yollarını bulmaları ve gerekli öğrenme stratejilerini geliştirmeleri beklenmektedir. Çocukların bu zorlukların üstesinden gelmedeki başarısı çocuğun gelişimsel özellikleri, aile özellikleri, öğretmen özellikleri ve okul iklimi başta olmak üzere birçok faktörden etkilenmektedir. Bu nedenle dezavantajlı çocukların okula uyumuna etki eden faktörler dikkatle incelenmesi gereken bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada, dezavantajlı okul öncesi dönem çocuklarının gelişim özellikleri, aile özellikleri, öğretmen özellikleri ile okul ikliminin okula uyum üzerindeki etkisini yapısal denklem modellemesi ile test etmek amaçlanmıştır. Bu amaçla araştırma, ilişkisel bir model çerçevesinde desenlenmiş ve söz konusu değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı etkileri analiz etmek için yapısal denklem modellemesi (YDM) tercih edilmiştir. Araştırmanın çalışma evrenini Adana ili Seyhan, Yüreğir ve Karataş ilçelerinde okul öncesi eğitim kurumuna devam eden, 54-66 ay arası çocuklar, ebeveynleri (anne veya babaları) ve öğretmenleri oluşturmaktadır. Araştırmada çok aşamalı örnekleme yaklaşımı çerçevesinde üç farklı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Bunlar sırası ile seçkisiz olmayan örnekleme yöntemlerinden amaçlı benzeşik örnekleme yöntemi, seçkisiz örnekleme yöntemlerinden tabakalı oranlı (küme) örnekleme yöntemi ve yine seçkisiz örnekleme yöntemlerinden basit seçkisiz örnekleme yöntemidir. Amaçlı benzeşik örnekleme yöntemi kullanılarak belirlenen ilçelerdeki en yüksek maddi ve ayni yardım alan mahalleler belirlenmiştir. Ardından, bu mahallelerdeki okullar arasından Milli Eğitim Bakanlığı Tebliğler Dergisinde "zorunlu hizmet" kapsamında yer alan okullar seçilerek homojen bir küme oluşturumuştur. Ardından tabakalı oranlı örnekleme yöntemi ile ilçelerdeki toplam okul sayısının oransal dağılımı belirlenmiştir. Belirlenen oran doğrultusunda zorunlu hizmet bölgesi okullardan veri toplanacak kurumlar seçkisiz biçimde belirlenmiştir. Son aşamada, tabakalı örnekleme yöntemiyle belirlenen okullar arasından basit seçkisiz örnekleme yöntemi kullanılarak çocuklar seçilmiştir. Araştırmaya toplamda 231 çocuk, ebeveyni ve öğretmeni katılmıştır. Araştırmada çocukların okula uyumunu ölçmek için 5-6 Yaş Çocukları İçin Okul Uyumu Öğretmen Değerlendirme Ölçeği, çocukların gelişim özelliklerini ölmek için Türkçe Erken Dil Gelişim Testi-TEDİL, Okul Öncesi Sosyal Beceri Değerlendirme Ölçeği- Öğretmen Formu ve Okul Öncesi Duygu Düzenleme Ölçeği, öğretmen özelliklerini ölçmek için Çokkültürlülük Yeterlik Ölçeği- Öğretmen Formu ve Öğrenci Öğretmen İlişki Ölçeği ve aile özellikleri ile okul iklimini belirlemek için Ebeveyn Okul İklimi Belirleme Ölçeği kullanılmıştır. Araştırmanın verileri 28 Mart 2022- 16 Haziran 2023 tarihleri arasında araştırmacı tarafından toplanmıştır. Araştırmadan elde edilen veriler, araştırmanın genel hipotezi ve alt hipotezleri doğrultusunda AMOS ve SPSS paket programları kullanılarak analiz edilmiştir. Her çocuk için SPSS programına girilen veriler alan yazına dayanarak geliştirilen okula uyum modeli için yapısal denklem modeli kullanılarak AMOS 22 programında test edilmiştir. İlk modelin test edilmesi ile elde edilen uyum değerleri incelenmiş ve veri setinin test edilen model ile iyi uyum göstermediği anlaşılmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda ilk model üzerinde modifikasyonlar yapılmıştır. Modifikasyon ile geliştirilen Modifiye Okula Uyum modelinin test edilmesi ile elde edilen uyum değerleri incelenmiş ve veri setinin, test edilen model ile iyi uyum gösterdiği anlaşılmıştır. Araştırmanın sonuçlarına göre dezavantajlı okul öncesi dönem çocukları için geliştirilen modifiye okula uyum modelinde, çocukların gelişim özellikleri onların okula uyumunu doğrudan etkilemektedir. Öğretmen özellikleri ve aile özellikleri ise okula uyumu çocukların gelişim özelliklerine etkileri aracılığıyla dolaylı olarak etkilemektedir. Okul iklimi ise çocuğun aile özelliklerini doğrudan etkilemektedir. Araştırmadan elde edilen bulgular ilgili literatür dikkate alınarak Biyoekolojik kuram çerçevesinde tartışılmıştır.