Soylulaşmanın yerel limitleri var mıdır?: Tophane örneği

1980'lerin başından itibaren kentsel mekan ekonomik büyümenin ve metalaştırmanın önemli bir temsil alanı haline gelmiştir. Soylulaştırma bu dönüşümün en temel göstergelerinden biri olmanın yani sıra, aynı zamanda bu dönüşüm sürecinin bağlamını oluşturan kentsel bilgi ve birikimin de temel parçalarından biridir. Soylulaştırma literatürünün ortaya koyduğu bu kentsel birikim bir yandan konvansiyonel diğer yandan güncel kavramsal ve eleştirel çalışmaların günden güne zenginleşen farklı bakış açılarını ortaya koymaktadır. Ancak soylulaştırma çalışmalarının mevcut kapsamı, ne soylulaştırma sürecinin ortaya çıkardığı olumsuz etkileri azaltmak ne de coğrafi ve kuramsal bağlamda çoğulcu ve bütüncül bir kavrayışa sahip olmak için yeterli değildir. Bu yetersizliğin giderilmesi için soylulaştırma odaklı araştırmaların çerçevesinin eleştirel ve yerel farklılıkları gözetecek biçimde yeniden düşünmeyi gerektirmektedir. Soylulaştırma araştırmalarındaki bu boşluğa değinen bu tezde 'başarısız' fakat 'soylulaştırmaya dirençli' hikayelerin bağlamsal nedenselliklerine odaklanılmıştır. Güneyde yeni büyük çaplı kentsel yenileme proje bölgeleri, kuzeyde İstanbul'un en önemli ekonomik ve kültürel merkezi olan Beyoğlu dahil olmak üzere, hâlihazırda soylulaştırılmış ve soylulaştırılmaya devam eden bölgelerin çevrelediği Tophane; hem dolaylı hem de devlet eksenli soylulaştırma için en yeni ve 'kaçınılmaz' sıcak bölge haline gelmiştir. Galerilerin, tasarım mağazalarının ve hostellerin sayısının hızla artmasıyla beraber ortaya çıkan mahallenin dönüşüm süreci, soylulaştırma kuramları bağlamında sonucu tahmin edilebilir bir süreç olarak görülmekteydi. Son 10 yıla bakıldığında, devletin soylulaştırma politikasıyla birlikte yeni kentsel gündemin merkezine oturan Tophane'de, ilginç ve beklenmedik bir şekilde Tophane'nin yerel nedensellikleri bu dönüşüme karşı direnç oluşturmada başarılı olmuştur. Bugün Tophane muhafazakâr yerel topluluk ağları ve bu yapıya yabancı yeni gelenler arasındaki gerginlik ve güç mücadelelerinin sergilendiği bir kentsel alan halindedir. Bu nedenle de yerel nedenselliklere odaklanarak soylulaştırmanın yerel dinamiklerini sorgulamak için önemli bir araştırma sahasıdır. Bu kapsamda eleştirel gerçekçi yaklaşıma odaklanan araştırma stratejisi çerçevesinde, yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler ile Tophane'nin soylulaştırmaya karşı direnmesini sağlayan yerel dinamikleri eleştirel biçimde değerlendirilmektedir. Soylulaştırma kuramının kendisinin de değişime mahkûm olduğu gerçeğinden yola çıkılarak, bu tez devlet eksenli soylulaştırmaya 'başarılı' bir şekilde direnen Tophane'nin yerel nedenselliklerini eleştirel biçimde ortaya koyarken; aynı zamanda soylulaştırmanın kaçınılmazlığı sorgulanmaktadır.