Türkiye çağdaşlaşmasında din eleştirisi: Aziz Nesin örneği

Türkiye çağdaşlaşması, Osmanlı'nın son dönemlerindeki yenilik hareketleriyle başlayarak, Cumhuriyetin ilanı ve inkılaplarla beraber yaşamın her alanında etkisini göstermiştir. Reformlar, dinî hayata da müdahale ederek, kılık-kıyafet, eğitim, dinî mekanlar ve yayınlar gibi birçok yönde hissedilmiştir. Bu süreç, edebiyatta da eleştirel bir söylemin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Akımın önemli temsilcilerinden biri yüzden fazla kitabı bulunan Aziz Nesin olmuştur. Çalışmada, Aziz Nesin'in eserlerinde dinle ilişkilendirdiği pasajlara yoğunlaşarak din eleştirisi yaptığı noktalar açığa çıkarılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın sınırları tarihi olarak, Cumhuriyet ilanını içine alan Nesin'in doğumundan onun ölümüne kadarki dönemi içermektedir. Söylem analizinin kullanıldığı araştırmada, Nesin'in metinlerinde yer alan ironi, mizah ve karakter yaratma gibi retorik stratejileri ile dine yönelik eleştirisini nasıl inşa ettiği incelenmiştir. Araştırmanın tarihi altyapısı Cumhuriyet'in ilanından başlatılarak batıcılık, Türkçülük laiklik, eğitim ve harf inkılabı gibi dinî hayata etkisi olan yenileşme hareketleriyle sınırlı tutulmuştur. Çalışmanın asıl bölümünü oluşturan Nesin'in kitaplarında dine yönelik eleştiriler, üslup farklılıklarının doğurduğu sonuçlardan dolayı, fikir ve kurgu eserleri olmak üzere iki ayrı kategoride incelenmiştir. Onun, eserlerinde mizahi dili kullanarak toplumun geleneksel inanç ve anlayışlarına dair ciddi eleştirilerde bulunduğu saptanmıştır. Araştırmada Nesin'in din, Tanrı, ölüm gibi inanca yönelik unsurlara dair tasavvurlarına değinilmiştir. Nesin'in dine yönelik eleştirilerinin Türkiye'deki halkın inançlarına, dini otoriteye, geleneksel din anlayışına, İslam'daki çok eşliliğe, İslam'ın kadın tasavvuruna ve sünnet ettirme geleneğine yönelik yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Bu tenkitlerin, İslam dininin bizatihi kendisinden ziyade Müslümanların olumsuz davranışlarına yönelik olduğu sonucuna varılmıştır. Araştırmada, Nesin'in dini söylemle bağlantılı olarak ahlak, siyaset ve bilim konularına dair tasavvurları ve eleştirilerini Müslümanların ahlaki tutumlarının inançlarıyla çeliştiği yönünde dile getirdiği anlaşılmıştır. Nesin'in din-siyaset üzerine eleştirilerinin ise yönetimin haksız, çıkarcı ve dini sömürü aracı olarak kullandığına ilişkin olduğu saptanmıştır. Nesin'in Tanrı tasavvurunun, fikrî eserlerindeki söylemlerinden onun pasif ateist çizgide durduğu, özellikle çocukken aşamadığı doğal kötülüklerinin sebebinin Tanrı'ya bağlaması sonucu, onun olgunluk çağında Tanrı'yı inkâr sürecine girdiği tespit edilmiştir.