Türkiye'deki iller ve bölgeler bazında sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması: Gri ilişkisel analiz yöntemi ve uygulaması

Bölgesel gelişmişlik farklılaşmasının yarattığı sorunların üstesinden gelebilmek için ilk aşamada mekansal gelişmişlik düzeylerinin bilimsel araştırmalarla ortaya konulması gerekmektedir. Bu ise ülke içindeki sosyo-ekonomik yapıyı mekansal boyutta karşılaştırmalı olarak ortaya çıkaran araştırmalarla sağlanabilecektir. Buradan hareketle bu çalışmada Türkiye'deki coğrafi bölgeler ve İstatistiki Bölge Birimleri bazında gelişmişlik sıralamasının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla sistemler arasındaki ilişki yapısını ortaya çıkarmada önemli bir yer tutan gri ilişkisel analizin uygulanmasına karar verilmiştir. Karar vericinin isterse ağırlıklarla inisiyatif kullanmasına imkan veren bu yöntem, sosyal alandaki pek çok problemde etkili sonuçlar vermektedir. Çalışmada DPT tarafından yapılan ?illerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması? verileri olan 81 ile ait sosyal ve ekonomik alanlardan seçilen 58 değişken kullanılmıştır. Sektörel analizler ise yine aynı çalışmada kullanılan ve sektörü temsil ettiği düşünülen göstergeler esas alınarak yürütülmüştür. Öncelikle konunun uzmanlarına anket uygulanarak kullanılan göstergeler için Analitik Hiyerarşiyi esas alan ikili karşılaştırmalar yapılması ve karşılıklı önem derecelerinin belirlenmesi istenmiştir. Sonra anketler değerlendirilerek Analitik Hiyerarşi süreci aracılığıyla her bir değişken grubunun göreceli ağırlıkları belirlenmiştir. Son olarak Gri ilişkisel analiz uygulaması sonucunda bulunan gri ilişkisel derece değerleri esas alınarak sıralamalar oluşturulmuştur. Tekniğin uygulanmasında MATLAB paket programından faydanılmıştır. Sonuçta gri sistem teorisinin mekansal sosyo-ekonomik farklılıkların ölçülmesinde tutarlı sonuçlar verdiği ortaya çıkmıştır. Sosyo-ekonomik yapının gri sistem olarak değerlendirmeye uygunluğu, bu yöntemin uygulama basitliği ve varsayımlarının azlığı gri ilişkisel analiz yöntemini diğer yöntemlere alternatif olarak sunmaktadır. Böylece bölgelerarası gelişmişlik farklarının azaltılması, geri kalmış bölgelerde yaşayan nüfusun refah düzeylerinin yükseltilmesi, göç eğilimlerinin azaltılmasına yönelik politikaların uygulanabilmesi için sosyo-ekonomik farklılıkların belirlenmesinde yararlanılabilecek bir tekniktir.