Türkiye'de kitap konservasyonu çalışmaları ve bir kağıt restorasyonu laboratuarı kurma projesi

ÖZETnsanlık tarihi yazının bulunmasından sonra bilgi ve iletişiminpaylaşılmasında hızla değişmeye başlamıştır. Fakat asıl büyük değişim yazınınyüzeyine yazıldığı temel araç olan kağıdın bulunması ve günlük hayatın kullanımınagirmesiyle olmuştur. M.S 2. yüzyılda Çin'de bulunan ve ucuz, esnek ve hafifolduğundan sadece bir şeyleri sarmak için kullanılan kağıdın gerçek manada yazı içinkullanımı ise 8.-9. yüzyıllarda Batı Asya'ya gelen Müslüman Arapların sayesindeolmuştur. Araplar Asyalılardan öğrendikleri kağıt üretimini kendi topraklarındageliştirmiş ardından da Doğu Avrupa'ya yani spanya'ya ve oradan da tümAvrupa'ya yaymışlardır.Kağıdın 10. yüzyıldan sonra Arap dünyasında ve 12. yüzyıldan sonraAvrupa'da yazım hayatına girmesiyle çok miktarda ve daha fazla kişinin alabileceği,elle yazılan ve her biri sanat eseri değeri taşıyan kitaplar üretilmeye başlanmıştır. 15.yüzyıla gelindiğinde ise Avrupa'da (Almanya'da) Gutenberg tarafından ilk matbaakullanılmaya başlanmıştır. 15. yüzyılın ikinci yarısından sonra matbaanın hızlagelişmesi ve yayılması, el yazması kitapların ve bu kitaplarla ilgili çeşitli sanatdallarıyla uğraşanların da sonu olmuştur. 16. yüzyıldan itibaren artık Avrupa'damatbaa basımı kitapların devri başlamıştır. Osmanlı imparatorluğunda ise matbaa, elyazması kitap üretenlerin baskılarından dolayı, Avrupa'da günlük yaşamagirmesinden yaklaşık 271 yıl sonra, yani 1726 yılında III. Ahmet döneminde (1704-1730 Lale Devri) Sadrazam Damat brahim Paşa'nın desteği ve brahimMüteferrika'nın da gayretleri ile yayım hayatına girebilmiştir. Fakat yine budönemde kurmuş oldukları kağıt fabrikaları ise Avrupa'dan ithal edilen kağıtlarlaekonomik anlamda mücadele edemeyince kısa sürelerde kapatılmıştır.Yazının icadından sonra üretilen, yazılı belge ve eserlerin daha sonrakikuşaklara da bırakılabilmesi için bitkilerin suyu ile yıkanması ve çeşitli kutular veyatorbalar içerisinde saklanması ile ilk koruma çalışmaları da başlamıştır. Fakat gerçekanlamda kitap konservasyonu ve restorasyonu konusunda ki organize ilk girişimVatikan kütüphanesi kardinali Franz Ehrle tarafından 19. yüzyılda yapılmıştır. 20.yüzyıldan itibaren ise bilim adamları kitap konservasyonu ile ilgili önleyici tedbirleri1tespit etmek için; hava kirliliği, asit ve diğer safsızlıkların kağıda olan etkisi, kağıdınsararması, böcek ve mantar tahribatı, iklim, nem ve diğer çevre şartlarıylafümigasyonların kağıda olan etkisi gibi konularda araştırmalar yapmayabaşlamışlardır.Türkiye'de ise bilimsel olarak kitap ve belgelerin bakım ve onarımları ilkdefa Süleymaniye Kütüphanesinde gerçekleştirilmeye başlanmıştır. 1955-1960 yıllarıarasında devlet desteği ile Süleymaniye Külliyesi içinde bir ?restorasyon atölyesi?kurulmuştur. Daha sonraları Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi bünyesindekirestorasyon merkezi açılması için çalışmalar yapılmış, gerekli makine ve donanımKültür Bakanlığı tarafından sağlanmış ve hizmete hazır hale getirilmişse de elamantemininde çekilen zorluklar nedeniyle açılışı yapılamamıştır. Başbakanlık DevletArşivleri'nde ise restorasyon çalışmalarına 1976 yılında, çok sınırlı imkanlar veuygun olmayan malzemeler kullanılarak 1 personel ile başlamıştır. Fakat geçenzaman içerisinde çıkarılan kanunlar ve yatırımlarla restorasyon ünitesinin yenidenyapılanması sağlanmıştır.Kitap restorasyonu çalışmaları; onarım maksadıyla konservasyonmerkezlerine gelen ve biyolojik, fiziksel, kimyasal, insan kaynaklı yada sel, yangınv.b. gibi tabi sebeplerden kaynaklı tahribata uğramış olan eserin ön inceleme vebelgelemesi çalışması ile başlar. Belgeleme işlemi bittikten sonra eserin, kuru veyasulu metotların biri kullanılarak temizlenmesi, eser üzerindeki lekelerin çıkarılmasıve beyazlatma, düzleştirme ve sulu, kuru, püskürtme veya buharlaştırmayöntemlerinden birisi kullanılarak dezasidifikasyonunun yapılması gibi restorasyonöncesi işlemlerden geçirilir. Daha sonra eserin kopmuş kısımların tamamlanması,delinmiş kısımların doldurulması gibi onarımları yapılır. Son olarak eserlerinmekanik dayanıklılıklarını arttırmak için aharlama işlemleri yapılır. Fakat bazıeserlerdeki tahribat daha fazla olduğundan bunların ciddi bir onarımdan geçmelerigerekebilmektedir. leri derecede tahrip olmuş eserlerin onarımları için, ipek kağıdıile onarım, paçavra kağıdı ile onarım, monte etmek, üstüne yapıştırmak, makinalaminasyonu, çözücü laminasyon gibi çeşitli metotlar kullanılmaktadır. Sayfalarınonarımının ardından eserin ciltlenmesi yapılır. Son olarak restorasyon sonrası2fotoğraf destekli belgelemesi yapılan eserin böylece konservasyonu tamamlanmışolur.Restorasyon çalışmasında yapılan işlem kadar işlemin yapıldığı mekan ve bumekanın sahip olduğu teknik ve malzeme kapasitesi de önemli bir faktördür. Doğruve gerektiği gibi donatılmış bir laboratuar hem yapılan işin kalitesini hemde işlemiyapan restoratörün ve merkezin can ve mal güvenliğini temin edecektir. Bu şartlarınsağlanabilmesi için servis kurulmadan önce iyi bir araştırma ve planlama yapılmalıyapılabilecekler netleştikten sonra servisin kurulum çalışmalarına gidilmelidir.3