Üsküp kent merkezinin tarihsel doku değişimi ve 'Üsküp 2014' projesi

Balkanlar, tarih boyunca kendine özgü coğrafyası ve nüfusunda muhteva ettiği farklı etnik kökenler sebebiyle Avrupa'nın en istikrarsız bölgelerinden biri olmuştur. Jeopolitik ve jeostratejik konumundan dolayı çok farklı devletlerin hükmü altına girmiş olan Üsküp, boyunduruğunda bulunduğu her devletin politik, ekonomik, kültürel etkisi ile değişmiş ve gelişmiştir. Bu evrelerin bazılarının izi bugün hala şehir dokusunda gözle görülebilir durumda olsa da büyük bir çoğunluğu siyasi sebeplerle ve sel, yangın ve deprem gibi doğal afetlerle silinmiştir. Şehir günümüze kadar pek çok dinamik tarafından değiştirilmiş ama bunların en kuvvetlisi 1963 yılındaki deprem olmuştur. 1963 depreminde şehrin %80'i zarar görmüş fakat şehir, soğuk savaş yıllarında tüm dünyanın yardım gönderdiği adeta bir dayanışma şehri olmuş ve yararlarını sarmayı başarmıştır. 1965 yılında yapılan kent merkezinin planlanmasına ilişkin yarışma ile Üsküp, çağdaş bir anlayışıyla yeniden şekillenmeye başlamıştır. Şehre daha çok sosyalist mimari hâkim olmuş ve brütalist yapılar, konut blokları, yıkılan binaların yerlerini almıştır. Bu süre zarfında şehrin nüfusu dramatik bir biçimde artmış ve şehir Vodno Dağının eteklerine doğru genişleme göstermiştir. Şehirdeki bu nüfus artışı sadece planlama sürecini değil kentin yapısını da etkilemiştir. Neticesinde ise şehir kontrolsüz bir büyüme ve yapılaşma evresine girmiştir. Üsküp'ün bu dönüşümü uzun ve sancılı bir süreç olmakla beraber, şehrin tarihi siluetine de etki etmiştir. Vardar nehrinin kuzey yakası Osmanlı izlerinin taşımaya devam ederken güney yakası modern ve Avrupai bir kent olma yolunda ilerlemiştir. Özellikle günümüzde değişen yönetim anlayışı ve politikaları sebebiyle Üsküp, aslında hiç de ihtiyaç duymadığı bir görünüme sokulmaya çalışılmaktadır. Şehirde gözle görülür bir gerginlik yaratan Üsküp 2014 Projesi, yapılı çevrenin kalitesinde bozulmaya sebep olmakla birlikte, kenti ait olmadığı bir görüntünün içine yerleştirmektedir. 1960'lı yıllarda Kenzo Tange'nin gökyüzünde aradığı füturistik Üsküp şehri, bugün kimliğini toprak altında arayıp hiç var olmamış bir dönemin stiliyle antikleşme çalışması gayretindedir. Topraklarındaki islami ve sosyalist eserler ve planlama pratikleriyle planlama tarihinin adeta yaşayan bir örneği olan Üsküp'ün, bu tez kapsamında Osmanlı Devleti döneminden günümüze kadar geçirdiği morfolojik ve sosyal değişimi mercek altına alınacaktır. Aynı zamanda Üsküp 2014 kapsamında devam etmekte olan spekülatif projeler incelenip tüm veriler ışığında, günümüz Üsküp'ünün, tarihi dokusuyla olan uyum/uyumsuzluğu ve geçmişle olan/kopan bağları araştırılıp şehrin kentsel tasarım tarihi kronolojik olarak ele alınacaktır.