Vatandaşlık aktarımı açısından geçmişten günümüze sosyal bilgiler ders kitaplarının incelenmesi

Ülkemizde milli eğitimin genel amaçları; Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı; Türk Milletinin milli, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerlerini benimseyen, koruyan ve geliştiren; ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan, insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek, şeklinde belirlenmiştir. Bu doğrultuda sosyal bilgiler dersi bu amacı gerçekleştirme konusunda merkezi bir önem taşımaktadır. Bireylere değerler ve beceriler aktarılırken kullanılan en önemli materyal ise ders kitaplarıdır. Bu araştırmada sosyal bilgiler ders kitaplarının vatandaşlık aktarımı açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi ve bu yönteme bağlı olan durum çalışması kullanılmıştır. Çalışmada veri toplama aracı olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Araştırma kapsamında 1970 4. ve 5. sınıf, 1979 4. sınıf,1982 5. sınıf, 1993 5. sınıf,1997 4.sınıf,1999 4. sınıf, 2004 5. sınıf, 2015 4. sınıf, 2017 5. sınıf, 2019 4 ve 5. sınıf sosyal bilgiler ders kitabı olmak üzere 12 sosyal bilgiler ders kitabı yer almaktadır. Araştırma neticesinde elde edilen veriler içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. İçerik analizi verilerin ayrıntılı ve derinlemesine incelenmesi sürecini kapsar. Araştırmacı tarafından ders kitapları ayrıntılı olarak okunduktan sonra kodlar oluşturulmuş, ardından geçici temalar ve ana temalara ulaşarak analiz sürecine son verilmiştir. İçerik analizi ile elde edilen veriler milli öğeler, vatan ve vatandaşlık temaları altında sunulmuştur. Yapılan araştırma sonucunda, milli öğeler temasının tüm ders kitaplarında yaygın bir şekilde yer aldığı tespit edilmiştir. Alt temalar olan dil ve ırk anlatısının ise özellikle 1970 ve 1979 ders kitaplarında yer aldığı görülmektedir. Vatan temasının ders kitaplarında bir süreklilik arz ettiği görülmektedir. Fakat vatan temasının alt teması olan vatanın maddi unsurları temasının 2015,2017 ve 2019 tarihli ders kitaplarında yer almadığı görülmektedir. Vatandaş profiline bakıldığında ise geçmiş dönem ders kitaplarında ödev temelli vatandaş profili hâkimken güncel ders kitaplarında hak temelli vatandaş profilinin yer aldığı tespit edilmiştir.