Yükseköğretim kurumlarında sayıştay denetimi: Doğrudan temin bulgularının incelenmesi

Dünyada yaşanan ekonomik krizler nedeniyle birçok ülke mali yönetim sistemlerinde reform sürecine girmiştir. INTOSAI (Uluslararası Yüksek Denetim Kurumları Teşkilatı) tarafından uluslararası standartlar hazırlanmış ve dünyada örgüte üye ülkelerin Sayıştay gibi denetim kurumları bu standartlara uyum sağlamaya çalışmışlardır. Türkiye'de de dünyadaki gelişmelerden sonra bu alanda yenilik yapma ihtiyacı kaçınılmaz olmuştur. 2003 yılında 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu kabul edilmiş ardından 2010 yılında 6085 sayılı Sayıştay Kanunu yürürlüğe girmiştir. Kanunlara göre Sayıştay'ın gerçekleştirdiği denetim, TBMM adına gerçekleştirilen, kamu kaynaklarının mevzuata ve bütçeye uygun kullanımına ilişkin denetimdir. Üniversiteler de kamu kapsamında bulunan özel bütçeli idareler olduğundan 5018 sayılı kanun gereği Sayıştay tarafından denetlenmektedir. Sayıştay raporları 2012 yılından itibaren kamuoyu ile paylaşılmaktadır. Kamu ve özel idarelerde gerçekleştirilecek ihalelere ilişkin usul ve esasların düzenlendiği 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu 2003 yılında yürürlüğe girmiştir. Kanunun 18. maddesinde ihale usulleri, 22. maddesinde harcama yöntemleri açıkça belirtilmiştir. Bu çalışmanın amacı, devlet üniversitelerinin 2020-2023 yılları arasında yayınlanmış Sayıştay raporlarının 4734 sayılı kanunda geçen "doğrudan temin" yöntemi maddesi kapsamında belirlediğimiz değişkenlere göre analiz edilmesidir. Bu doğrultuda Sayıştay Başkanlığı'nın ana sayfasından 4 yıllık raporlara ulaşılmıştır. NVIVO programı yardımıyla Sayıştay raporlarında sadece doğrudan temin bulguları tespit edilerek bu üniversiteler inceleme kapsamına alınmıştır. Üniversitelerin bulundukları bölge, kuruluş yılı, tıp fakültesi mevcudiyeti, iç kontrol birimi olup olmaması ve raporun pandemi döneminde veya pandemi sonrası dönemde yayınlanmış olması çalışmanın değişkenleridir. Analiz sonuçları, doğrudan temin yöntemiyle ilgili ihlallerin yıllara ve değişkenlere göre farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Pandemi dönemine ait rapor sayısı daha az olmakla birlikte, bu dönemde tespit edilen doğrudan temin ihlalleri sayısı, pandemi sonrası döneme kıyasla daha fazladır. Ayrıca, pandemi döneminde iç kontrol birimi bulunan üniversitelerin sayısı fazla olmasına rağmen, bu birimlerin varlığı ihlal sayısını azaltmamıştır. Bu durum, iç kontrol birimlerinin işlevselliği konusunda soru işaretleri doğurmakta ve bu birimlerin etkin çalışmadığına işaret etmektedir.