60
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Rast makam in Arabic music and Turkish music
The Makam music one of the fine arts closer to the depths of the human soul, where Makam music gives the human imagination and the expansion of human perception in life. That type of music addresses the hidden feelings more than addressing the conscious feelings, and this stems from the importance of Makam music in human life and arranged the importance of each Makam in the musical forms. That gives rise to the importance of the Makams that plays the fundamental role in the construction of Makam music. Arabic and Turkish music depends on its construction on two essential elements tones and rhythms. The main Makams and their families are the principal sources of the compositions. In Arabic and Turkish music are distinctive by the vast number of its Makams on which the form of the melodies depends, but the science of the Makams are considered the principal element on which Makams created the Instrumental and Lyrical forms of the composition. Since the appearance of music categories in Arabic and Turkish Makam families, there a rose discussion between those who wrote in this field, such as amateur specialists and theorists and applied scientists. The outstanding points which raised discussion between the number of Makams, Makams families, the method of notating Makams and analysis of the Makams which would lead to the conclusion in original Makams, classification and the discussion of differences. The Makams in Arabic and Turkish music is an expression of a group of tones composed and blended together until they acquire a complete total texture, carrying colour and a unique tonal distinctive character. Each Makam is specialized by its particular emphasis on certain tones, by different intervals in its scalar notation where the dimensions are different. Therefore the researcher decided that the essence of the Makam study and its theoretical and practical problems be a necessity in a period of science and technology, seeking for an arriving at a fixed definition of the Makams in Arabic and Turkish music and an agreement between them on the theoretical considerations and methods of application. The scales sequences and navigation characters of Makams expressed by the authorities of Safiyuddîn took different forms over time. For instance, Safiyuddîn Uşşak is the following TTB Tetrachord in the definition, on Nevâ TBT tetrachord, also Buselik BTT tetrachord. These Makams are entirely different from the ones known in Arabic and Turkish Makam Music. In general, after the Safiyuddîn and almost in the last 700 years, the only Makam that has not changed its construction for Arabic and Turkish music is Rast Makam. That is what led the researcher to do a comparative study between Arabic and Turkish music in Rast Makam, where it is the Makam agreed upon throughout the ages. Moreover, the research problem which determines the difference of opinion between theory and practice regarding the Rast Makam is often used in Makam music forms, whether in Arabic music or Turkish music. However, a comparative study has not been conducted before to shed light on the concept of the Rast Makam and its various dimensions, pitches, symbols, musical forms, also the similarities and differences in Arabic and Turkish music. The research aims to define the origin of Rast Makam in Arabic and Turkish music, an analytical study in the history of Makams in both kinds of music, demonstration of the essential differences in names and content of Rast family in which represented in Arabic and Turkish Music. Defining the concept of Rast Makam and its various musical ranges in Arabic music represented by Egypt, and also defining the Rast Makam and its various musical ranges in Turkish music represented by Turkey. The musical forms in Arabic and Turkish music, defining and transitions the melody of Rast Makam in both kinds of music through the sample selected in the Lyrical forms and Instrumental forms. The research came in five chapters, the first Chapter it is an introduction, the 2nd chapter the researcher conducts a study on the history of Makams, in which the researcher deals with the historical stages of the development of Makam music in Arabic and Turkish music. The third and fourth chapters, Rast Makam in Arabic and Turkish music. In both chapters, the researcher identified the Makam in a systematic manner followed by both Arabic and Turkish music throughout his studies at the Higher Institute of Arabic Music in Egypt and Istanbul Technical University-Conservatory in Turkey. The researcher is engaged in the necessary steps to learn music, whether in the Egyptian or Turkish methods. The fifth chapter, the research conclusion and an explanation, the comparison between Rast Makam and their family, the conclusion came with the Rast Makam different style and differernces in some of the families construction between Arabic and Turkish music. Also the different frequencies, pitches, musical ranges and musical forms in Arabic and Turkish music. The Makam behaviour what distinguishes both kinds of music, where the process of melody is different in the use of Makam, this is one of the fundamental aspects of the difference and distinction between Arabic and Turkish music. Hence the difference in the method of music composition, as the process of the Makams gives the composer different dimensions to be applied in the desired musical form, and this is one of the influences that make the difference in musical forms. Finally, the researcher concluded this study with a considerable amount of references which included Arabic, Turkish and English sources, also bibliography in addition to a collection of the musical notes and recordings for the musical forms and personal interviews. That research is a small attempt to facilitate and elaborate the Rast Makam and its family in Arabic and Turkish music.
Z kuşağının mehter kavramına ilişkin metaforik algıları
Araştırmanın kavramsal çerçevesinde Mehter geleneğine ve çalgılarına ilişkin bilgiler aktarılmıştır. Araştırmanın amacı, Z kuşağı öğrencilerin Mehter ve Mehter müziği kavramlarına ilişkin algılarını metaforlar aracılığıyla analiz edilmesi ve oluşturulan metaforların ortak özellikleri bakımından kategorize edilerek incelenmesi ve Z kuşağının bu kavramlarla ilgili farkındalığının ne düzeyde olduğunun saptanmasıdır. Araştırma nitel araştırma yöntemi olan olgubilim deseni ile yapılmıştır. Araştırmanın evrenini Türkiye'deki lise düzeyinde eğitim alan öğrenciler, örneklemini ise 2022-2023 eğitim öğretim yılında Adana ilinde lise düzeyi Z kuşağı sekiz yüz öğrenci oluşturmaktadır. Örneklem grubuna mehter ve mehter müziğiyle ilgili yarı yapılandırılmış görüşme formu uygulanmıştır. Uygulama sonrasında her iki metafor grubu; yarı yapılandırılmış görüşme formunun uygulandığı randevu sırasıyla paralel olarak ilk okuldan başlanıp sıraya dizilerek numaralandırılmış ve katılımcılar tarafından metaforların belirgin bir şekilde ifade edilip edilmediğine bakılmıştır. Mehter ve Mehter müziği kavramlarına ilişkin metaforların yer aldığı yarı yapılandırılmış görüşme formlarından, geçersiz sayılan form olmamıştır. Mehter kavramı için 800, Mehter müziği kavramı için 800 metafor üzerinde aralarındaki bağıntı için içerik analizi çalışması yapılmıştır. Mehter kavramına ilişkin oluşturulan metaforlar ortak özellikleri bakımından 6 kavramsal kategoriye, Mehter müziği kavramına ilişkin oluşturulan metaforlar ortak özellikleri bakımından 5 kategoriye ayrılmış ve içerdikleri metafor sayısına göre sıralanarak gruplandırılmıştır. Bunun yanında katılımcıların çoğunun Mehter (%99,79) ve Mehter müziği (%99,27) kavramlarına ilişkin algılarının olumlu olduğu belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda öneriler geliştirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Z kuşağı, Mehter, Mehter müziği, Metafor, Müzikoloji
İzmir'de yaşayan Karaçay Türkleri'nin müzik kültürü
Toplumları müzikal olarak birbirinden farklı kılan temel özellik geliştirdikleri müzik tarzlarıdır. Kültür kavramının doğası gereği Karaçay müzik kültürü, yakın çevresinde bulunan tüm müzik kültürleriyle bağlantı ve benzerliklere sahiptir. Ancak aynı coğrafyada yaşayan diğer toplumların müziğinden farklı olarak Karaçay müziği bu kültürel benzerliklerin yanı sıra özgünlüğünü de koruyabilmektedir. Araştırmamız; müzikoloji, sosyoloji, antropoloji ve tarih alanlarını kapsayan disiplinlerarası bir bilimsel perspektifle yapılmıştır. Araştırma alanı olarak Karaçay Türkleri'nin yaşadığı illerden biri olan İzmir seçilmiştir. Çalışmada İzmir'de yaşayan Karaçay Türkleri'nin göçleri, kültürleri, müzik ve dansları literatüre, gözlem ve görüşmelere dayalı olarak incelenmiştir. Bu tez çalışmasında konuya uygun birer örnek olarak alınan ve notasıyla verilen müzikal eserlerin analizlerine de yer verilmiştir. Araştırma sonucunda İzmir'de yaşayan Karaçay Türkleri'nin kültürlerini, geleneklerini, müzik ve danslarını nesilden nesile aktarmaya çalıştıkları belirlenmiş ve bunun için yeni yerleşilen coğrafyalarda çeşitli sivil toplum örgütleri kurarak geleneksel birikimlerini yaşatma ve taşımaya çalıştıkları gözlemlenmiştir. Bunu yaparken de dernekler aracılığıyla etkinlikler düzenledikleri tespit edilmiştir. Bununla birlikte Karaçay Türkleri'nin türkü ve danslarının düzenlenen bu etkinliklerde icra edildiği görülmüştür. Öte yandan müzikal eserlerinde ve halk danslarında kullanılan ritmik ve makamsal özelliklere yer verilmiş ve bu unsurların eserlerin temalarıyla uyum içinde oldukları ortaya konulmuştur. Karaçay Türkleri'nin müziğinde kullanılan enstrümanların akordeon, kıl kobuz, sıbızgı gibi enstrümanlar olduğu belirlenmiştir. Karaçay Türkleri'nin danslarının genellikle çiftler ya da gruplar halinde oynandığı ve ritmik adımlarla birlikte hareketli bir şekilde gerçekleştirildiği görülmüştür. Kafkas ritmik yapısını kendine özgü motif yapısı ve çalgılarıyla icrâ ettikleri şeklinde durum tespitine varılmıştır. Anahtar Kelimeler: İzmir, Karaçaylılar, Karaçay Türkleri, Müzik, Kültür
Ulvi Cemal Erkin'in piyano konçertosu eserinin tonal müzik için üretici bir teori (A generative theory of tonal music) yaklaşımıyla incelenmesi
Bu çalışmanın amacı Ulvi Cemal Erkin'in armoni anlayışını Piyano Konçertosu örneği üzerinden incelemektir. Bu bağlamda bestecinin bu yapıtta kurguladığı armonik yol haritası, melodik ve armonik süreç içindeki gerilme-çözülme bölge ve noktaları tespit edilmeye çalışılacaktır. Çalgan ve Aydın'a göre Erkin'in Piyano Konçertosu'nun ilk bölümü sonat allegrosu, dördüncü bölümü rondo formunda bestelenmiştir. Klasik dönemde sonat allegrosu veya rondo formunun geleneksel uygulamalarında, bazı istisnaları bulunsa da, tonal plan kurgusunda bir sistematik vardır. Bu doğrultuda başlıca problemimiz Erkin'in bu formları ele alırken nasıl bir tonal/modal plan izlediği olacaktır. Alt problemimiz Erkin'in Piyano Konçertosu'nda tonal/modal kurgu bağlamında kesit veya bölmeler arasında sistematik ilişki var mı, Erkin sonat allegrosu ve rondo formunu ele alırken Klasik dönemde genellikle uygulanan tonal kurguya sadık kalmış mıdır, eğer sadık kalmadıysa nasıl bir tonal/modal kurgu tercih etmiştir, kullandığı ses malzemesi olarak dizilerin nitelikleri nelerdir sorularına cevap aranacaktır. Çalışmada literatür tarama ve müzikal analiz yöntemi uygulanacaktır. Müzikal analiz yöntemi olarak Tonal Müzik İçin Üretici Bir Teori (A Generative Theory of Tonal Music (GTTM)) kullanılacaktır. Erkin'in yapıtları ve Piyano Konçertosu'yla ilgili yayımlanan tez, makale, inceleme ve biyografi yayınları, GTTM ile ilgili bildiri, makale ve tez gibi çalışmalar bağlamında literatür taraması yapılmıştır. Çalışmanın sonucunda U. C. Erkin'in Piyano Konçertosu'nda global bölgelerde tanımladığımız armonik süreçler iki bölge ve bölgelerin tekrarları dışında güçlü uzatım ve zayıf uzatım kalıplarıyla örtüşmektedir. Erkin'in bu yapıtı bestelerken tonal armonik ilerleyiş koşullarına bağlı kaldığını, yapıtın birinci bölümünü sonat allegrosu, dördüncü bölümünü rondo-zinciri formunda bestelediğini değerlendiriyoruz. Fakat her iki bölümde de özgün bir armonik plan tasarlanmıştır. Erkin'in bu yapıtta Türk Makam Müziği'nde ve 20. yüzyılda Batı müziğinde kullanılan ses malzemelerinden tetratonik, pentatonik ve heptatonik dizilere başvurduğu gözlenmiştir. Çalışmamızda Erkin'in Piyano Konçertosu bağlamında GTTM için dört kural önerisi, bir kural revizesi gerçekleştirilmiştir.
Öznenin inşası bağlamında şeytan figürü ve müzik diline etkisi
Şeytan figürü tarihsel serüveni boyunca topluluk tarafından belirlenen öznenin sınırları ötesindekileri temsil eder. Bu öznenin gereklilikleri ise her topluluğun kendini var ederken kurduğu epistemeye göre değişir ve bu doğrultuda kurduğu değer sisteminin dışında kalanlar üzerinden belirlenir. Bu bağlamda Şeytan hiçbir zaman bağımsız bir figür değil, özne üzerinden belirlenmiş ötekinin temsili olma özelliği taşır. Bu özelliği dolayısıyla felsefi, edebi, dramatik ve müzikal açıdan öznenin ve öznelliğin tarihindeki güç ilişkilerini açığa çıkarır. Ortaçağ'da yalnızca belirli bir sınıf tarafından bilinen kutsal dil üzerinden aktarılan bilgi, bu sınıfın kurduğu değer sistemini denetlenemez ve sorgulanamaz kılar. Bunu yapanlar ise Şeytan ile bağdaştırılıyor ve müzik dilinin bir parçası olduğuna inanılan göksel armonide kendine yer edinemez. Hildegard von Bingen'in Ordo Virtutum'unda bu anlayışın uzantısı olarak Şeytan, konuşan ama şarkı söyleyemeyen, canavarsı bir figür olarak karşımıza çıkar. Reform döneminden itibaren dinin rasyonelleşen diliyle birlikte Şeytan'a dair söylem gittikçe irrasyonelliğe yönelmeye başlar ve müziğin rasyonelleşen dilinde akla hitap etmeyenle, yani hazla ilişkilendirilir. Moderniteye başkaldıran romantik düşüncede ise Şeytan, ironinin müzikal karşılığı hâline gelerek tüm kabul edilmişleri yıkan bir güç hâline gelir. Franz Liszt'in Faust Senfonisi'ndeki müzikal fikir üretmeyen ancak varolanları yok eden Mefistofeles bu anlayışın en belirgin müzikal yansımalarından biri olarak kabul edilebilir. Bu bilgiler ışığında Şeytan'ın tarihine öznenin inşa edilişi bağlamında bakıldığı zaman, yeni bir kimlik belirlendiği, sınırların yeniden çizildiği Eski ve Yeni Ahit arası, Yeni Ahit sonrası Hristiyan cemaatinin kuruluşu, Reform dönemi gibi toplumsal kriz dönemlerine veya Romantik düşüncede olduğu gibi kurulu düzene başkaldırılan dönemlerde Şeytan'ın özelikle başvurulan bir figür olduğu görülür. Bununla birlikte Şeytan'ın hem kurulu düzenin savunucuları hem de başkaldıranları tarafından başvurulan bir figür olması, Şeytan'ın gelenekten bağımsızlaşarak simgesel anlamda farklı anlamlar kazandığını da gösterir. Yüzyıllar içerisinde ötekilik üzerinden beslenen Şeytan figürü, kazandığı zengin malzeme sayesinde öyle güçlenir ki dini bağlamdan tamamıyla özerk bir şekilde öznelerin imgeleminde kendine yer edinmeyi başarır. Bu çalışmada literatür taraması ve seçilmiş eserlerin analizleri çerçevesinde oluşturulan öznenin tarihine dair öteki üzerinden sunulan bakış göstermektedir ki; Şeytan figürünün tarihi, topluluğun niteliği ne kadar değişirse değişsin genellikle kontrol edilemediği için tehlikeli görülen bilginin, kontrolün ve hazzın libidosu motifi merkezinde gelişmektedir.
Anadolu'nun işitsel hazinesi: Halk şarkıları ve ilgili çoksesli koro eserlerinin karşılaştırmalı incelemesi [1933-2002]
Bu çalışmada, Türk Beşleri'nden günümüze, çoksesli koro eserleri veren bestecilerimizin, kaynağı halk şarkıları (türküler) olan koro eserleri araştırılmıştır. Bu inceleme ile, Türkiye'de çoksesli koro müziğine ve kültürüne, ulusal ve uluslararası katkılar açısından veri toplayarak, Türkiye'deki çoksesli koro müziğini araştırmak ve yorumlamak isteyen, koro ve orkestra şefleri, müzikologlar, akademisyenler, öğretmenler, öğrenciler ve araştırmacılar için, çoksesli koro eserlerinin oluşturulma yaklaşımları gösterilmektedir. Çalışma yedi ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; Avrupa'da ulusalcılık ve çoksesli müziğe etkisi incelenerek modernizasyon sürecinde Türk Beşleri'nin müziğindeki ulusalcılık etkisi, Atatürk'ün ve Ziya Gökalp'ın müzik alanındaki ulusalcılık fikirleri yer almaktadır. İkinci bölümde; Avrupa ve Osmanlı'da çoksesli müziğin doğuşu, gelişimi ve ilgili müzik kurumları araştırma kapsamına alındı. Üçüncü bölümde; Cumhuriyet ile gelen müzik reformu, modernizasyon ve çoksesli Batı müziği rotası, Türk Beşleri'nin ortaya çıkış süreci ve Türkiye'nin ilk müzik kurumları incelendi ve Ulusalcılık kavramı ve Türk Beşleri'nin fikirlerine yer verildi. Dördüncü bölümde; Türk Beşleri'nin ve Cumhuriyet dönemi bestecilerinin kaynağı o halk şarkıları (türküler) olan çoksesli koro eserlerinin incelemesi yapıldı. Beşinci bölüm bulgulara, altıncı bölüm de eserlerin inceleme sonuçlarına, bestecilerin müzik dillerine ve önerilere ayrıldı. Eklerde Türkiye'deki güncel çoksesli koro oluşumlarının, yapılan kayıtların, çoksesli koro eserlerinin listeleri ve bu çalışmada yer alan teksesli ve çoksesli tüm eserlerin notaları bulunmaktadır.
Erzurum âşıklık geleneğinin güncel veriler üzerine müzikal ve tematik bağlamda değerlendirilmesi
Âşıklık geleneği, müzik ve edebiyatın kesişerek bütünleştiği kültürel bir yapıdır. Müziğin ve halk edebiyatının iç içe geçtiği bu geleneksel yapı, belirli kurallar çerçevesinde varlığını sürdürmektedir. Konu üzerine geçmişten günümüze birçok çalışma yapılmış olsa da, bu çalışmaların güncelliği, gelenek dâhilinde açılan yeni mekânlar, gelişen icra biçimleri ve toplum talebinin zamanla değişmesi açısından yeniden değerlendirilmesi son derece önemlidir. Türk müziği içinde kendine özgü bir yer edinen ve Türk Halk Müziği'nin değerli bir motifi olan âşıklık geleneğinin, varoluşundan bugüne şekil ve yön değiştirerek ilerlemesi müzik bilimi için önemli bir konudur. Kültürel mirasın nesilden nesle aktarılmasında bir köprü görevi gören bu gelenek, "âşık" olarak adlandırdığımız kaynak kişiler tarafından, usta-çırak ilişkisi içinde öğrenilerek günümüzde de gelişmeye devam etmektedir. Özellikle âşıklarıyla öne çıkan Erzurum ilinin âşıklık geleneğinin güncel dinamiklerinin incelenmesi, müzik kültürü açısından önem taşımaktadır. Bu doğrultuda, konuya ilişkin saha çalışmaları yapılmıştır. Saha çalışmalarının ardından yayımlanmış tez, makale, kitap ve dergilerden elde edilen veriler, müzikal ve tematik analizlerle incelenmiş ve ulaşılan sonuçlar betimsel bir çalışmayla açıkça ortaya konulmuştur. Bu çalışmada, âşıklık geleneği hakkında karşılaşılan sorunlar ele alınarak bilimsel ifadelerle aydınlatılmış ve konuya ilişkin bazı öneriler sunulmuştur. Ulaşılan sonuçlarda, âşıklık geleneğinin Erzurum'da aktif olarak sürdürüldüğü ve geleceğe aktarılması için çalışmalar yapıldığı görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Erzurum, Âşıklık Geleneği, Müzik, Güncel, Tematik
Afşin ozanlarının müzikal geleneği ve halk müziğine katkıları
Afşin Ozanlarının Müzikal Geleneği ve Halk Müziğine Katkıları Bu araştırmanın temel amacı, Kahramanmaraş'ın Afşin ilçesinde sürdürülen âşıklık ve ozanlık geleneğinin müzikal, kültürel, tarihsel ve toplumsal boyutlarını inceleyerek bu geleneğin Türk halk müziği içerisindeki yerini ve önemini ortaya koymaktır. Çalışma, Afşin ozanlarının eserlerinde yer alan tematik yapıların, müzikal özelliklerin, icra pratiklerinin ve sözlü kültür aktarım süreçlerinin bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Bu kapsamda, ozanlık geleneğinin yalnızca sanatsal bir üretim alanı değil; aynı zamanda toplumsal hafızayı taşıyan, kültürel kimliği yeniden üreten ve kuşaktan kuşağa aktaran bir yapı olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırma nitel araştırma yöntemiyle yürütülmüştür. Çalışmada tarama modeli ve etnografik desen kullanılmış; veriler yarı yapılandırılmış görüşmeler, saha gözlemleri ve doküman incelemesi yoluyla elde edilmiştir. Çalışma grubu, Kahramanmaraş/Afşin yöresinde yaşayan beş âşıktan (Ozan Ahmet Karakaya, Ozan Seyit Kalender, Ozan Nuri Peker, Ozan Aliyar Arslan ve Ozan Ozan Köşoğlu) oluşmuştur. Elde edilen veriler, içerik analizi ve betimsel analiz yöntemleriyle değerlendirilmiş; makam dizisi-usul analizleri ve eser incelemeleriyle desteklenmiştir. Bulgular, Afşin ozanlık geleneğinin Türk halk müziği içerisinde köklü bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Eserlerde en çok aşk, hasret, ayrılık, gurbet, doğa sevgisi, kırgınlık ve toplumsal yaşam temalarının işlendiği belirlenmiştir. Müzikal açıdan Uşşak, Kürdi ve Hicaz makam dizilerininyoğun olarak kullanıldığı; Devri Hindi, Türk Aksağı, Evfer, Sofyan ve Nim Sofyan gibi usullerin ise ritmik çeşitlilik sağladığı tespit edilmiştir. Bağlama (uzun ve kısa sap), bu geleneğin temel çalgısı olarak hem ritmik hem de makam dizisiyapının taşıyıcısı konumundadır. İcra ortamlarının köy odaları, düğünler, anma törenleri ve dost meclisleri gibi yüz yüze iletişime dayalı sosyal alanlar olduğu; dinleyici katılımının ise performansın önemli bir parçasını oluşturduğu belirlenmiştir. Ayrıca usta-çırak ilişkisi, sözlü kültür aktarımının temel mekanizması olarak öne çıkmıştır. Araştırma sonucunda Afşin ozanlık geleneğinin Türk halk müziği içerisinde yalnızca yerel bir müzik pratiği olmadığı, aksine kültürel hafızayı taşıyan, toplumsal değerleri aktaran ve müzikal anlamda Türk halk müziğinin zenginliğine katkı sunan önemli bir yapı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu geleneğin, makam dizisi, usul, çalgı, söz ve icra unsurlarını bütüncül bir biçimde kullanarak hem geleneksel hem de yerel özellikleri bir arada taşıyan özgün bir kültürel sistem oluşturduğu görülmüştür. Böylece Afşin ozanları, yalnızca müzik icra eden sanatçılar değil; aynı zamanda toplumsal hafızayı, kültürel kimliği ve sözlü geleneği yaşatan önemli kültür taşıyıcıları olarak değerlendirilmiştir.
Mitolojik, arkeolojik ve tarihsel verilerden hareketle Frigya medeniyeti müziğine yüklenen anlamlar ve Antik Yunan müziği ile olan etkileşimi
Batı sanat müziği geleneğinin oluşması ile ilgili yazılı kültür çalışmaları Antik Yunan'da M.Ö.4.yy'a kadar uzanmakta olup çalışmaların büyük bir kısmı Aristoxenus'un Elements of Harmonics kitabına ve öğrencilerinin çalışmalarına dayanmaktadır (Landels, 1999, s. 86-87). Arkeolojik verilerden ve sözlü kültür aktarımından hareketle daha öncesinden günümüze kadar kalan sınırlı sayıda müzik çalışması bulunmaktadır. Özellikle Delfik ilahiler ve Seikilos Kitabesi; Euripides'in Bakkhalar Tragedyası, Homeros'un İlyada ve Odysseia'sı, yine Homeros'un övgü amaçlı yazılmış şiirleri, Şair Ovidius'un şiirleri , Platon, Aristoteles ve Sokrates'in yorumları gibi döneme ait yazılı-sözlü kaynaklar Yunan mitolojisine, dönemin etnik topluluklarına ve dönemin müzik anlayışına büyük oranda ışık tutmaktadır. Örneğin günümüze ulaşmış en eski tam müzik parçası sayılan Seikilos kitabesinin Frigyen (Landels, 1999, s. 253), antik müziğin en önemli parçalarından ikinci Delfik ilahinin ise Lidyen ve Hypolidyen modlarında yazıldığı bilinir (Landels, 1999, s. 236-239). Yine Bakkhalar tragedyasında özellikle şarap tanrısı Dionysos'un Küçük Asya'daki Frigya'dan Yunan şehri Thebai'ye müzikli/danslı ritüelini getirdiği ve bu geleneğin bir şenlik halinde Yunanistan'da icra edildiği belirtilmektedir (Dilmen, 2001, s. 29). Bu gibi örneklerden anlaşılacağı üzere özellikle Frigya uygarlığındaki müzik stili, Antik Yunan medeniyeti müziğine mitolojik ve teorik anlamda dolaylı yoldan etki etmiştir. Bu etki kimi zaman modlara veya o bölgenin müzikal stillerine dönemin Platon, Sokrates ve Aristoteles gibi düşünürleri tarafından yüklenen anlamlar yoluyla, kimi zaman da çalgılar yoluyla olmuştur (Barker, 1989, s. 14). Antik Yunan müziği ile ilgili ilk teorik bulgular Aristoxenus ve öğrencilerinin çalışmalarına dayanmakta olup onun öncesine ulaşmak için ise Platon ve Aristoteles'in yorumları incelenebilir. Çünkü Platon ideal devletinde, Aristoteles de kendi "Erdemli insan olma" anlayışında müziğe değinmiş olup düşüncelerinde Antik Yunan etnik gruplarından ve bu bölgelerin müzik stillerinden, çalgılarından bahsetmişlerdir. Kısa bir örnek vermek gerekirse Platon'un ideal devletinde Lidyen modu kabul görmez. Çünkü bu mod diğer modlara nazaran daha pes bir ses aralığına sahiptir ve dolayısıyla gevşeme, rahatlama ile özdeşleşeceği için gençleri bu yöne sevk etmemelidir (Aristoteles, 2011) (Platon, Devlet. Çev.:Sabahattin Eyüboğlu-M.Ali Cimcoz, 2020). Aynı zamanda şarap tanrısı Dionysos'un ikinci kez dünyaya gelişinde Lidya'ya varması ve tanrının sarhoşluk, gevşeme ve eşcinsellik gibi atribülerinin olması Lidyen modunun kabul görmemesinin mitolojik sebepleri arasında gösterilebilir. Doryen ve Frigyen modu ise her koşulda iyi kabul edilerek asaletli savaşçıları cesaretlendirmek için kullanılabilir. Frigyen moduna Doryenden farklı bir anlam daha yüklenerek tanrılara yalvarma amacında kullanılabileceği belirtilmiştir (Platon, Devlet. Çev.:Sabahattin Eyüboğlu-M.Ali Cimcoz, 2020). Frigyen modunun veya Frigya stili müziğin, ana tanrıça Kibele'ye ait müzikli/danslı ritüellerin Dionysos ve Marsyas yoluyla Antik Yunan'a aktarılması durumu Platon'un düşüncesine mitolojik bir sebep olarak gösterilebilir (Landels, 1999). Aristoteles de Platon'la hemen hemen aynı görüşte olup Frigyen modunun ilham verme anlamında daha uygun olduğunu belirtmektedir (Salyers, 2003). Çalgısal olarak da örnek vermek gerekirse: Platon'un ideal devletinde Frig kökenli aulos çalgısı çok sesli ve birden fazla modu akort değişmeden çalabilen bir yapıda olduğu için kabul görmez. Ancak lir/kithara çalgıları her mod için ayrı ayrı akort edilmesi nedeniyle daha sade gözükür ve müzik eğitiminde karmaşıklığa yol açmadığı için kabul görür. Ancak tarihin ilk müzik yarışması olan Apollon-Marsyas mitinden de etkilenildiği elde edilen kaynaklardan anlaşılmaktadır (Platon, Devlet. Çev.:Sabahattin Eyüboğlu-M.Ali Cimcoz, 2020): Lir, kurnazlığın, haberleşmenin ve ticaretin tanrısı Hermes'in icadıdır ve liri müziğin tanrısı Apollon'a vererek bu çalgının onunla özdeşleşmesini sağlamıştır (Boardman, 2013). Dolayısıyla hem Delos ve Delfi'deki tapınakları hem de kithara/lir çalışı nedeniyle Apollon, Yunan geleneklerinde ait olarak kabul görmüştür. Marsyas da Frigyalıdır ve aulos çalmakta olup çalgının Frigya stili müzik ile özdeşleşmesini sağlamıştır (Landels, 1999, s. 157-158). Görüleceği üzere halkın yaşayışına yön veren dini inanış mitlere dayanmaktadır ve Yunan mitolojisinde müzik, tanrıların onuruna yapılan törenlerde en etkili yollardan biridir (Friedell, 1999, s. 121-123). Dini ritüel alaylarda yapılan cümbüş, dans ve trans halleri her zaman tanrının onurunadır. Bu gelenek özellikle Küçük Asya kültüründen Antik Yunan'a etki ederek iki medeniyet arasındaki kültür etkileşiminin temel taşlarından biri olmuştur (Seyrek, 2020). Bu kültür geçişinin örnekleri genel anlamda Kibele, Dionysos, Apollon ve Marsyas mitolojik öğeleri etrafında toplanmaktadır. Ayrıca kültür geçişi sırasında yaşanan süreklilik ve ayrılıklar da özellikle Frigyalı ana tanrıça Kibele'nin Roma'ya geçişinden sonra Rhea ve Meter adı altında yeniden tasvir edilmesinde ön plana çıkmaktadır (Roller, 2004).
Müzik terapide Bilişsel-Davranışçı, Orff ve Nordoff & Robbins yaklaşımları ile bu yaklaşımları konu alan araştırmaların incelenmesi
Müzik terapi; onaylanmış bir müzik terapi programında eğitim almış ve alanında uzman kişiler tarafından, danışan(lar)ın ihtiyaçları ve yeterlikleri doğrultusunda belirlenen hedeflerin gerçekleştirilmesi amacıyla, müziğin sistematik şekilde kullanılmasıdır. Müzik terapi ile ilgili Dünya literatüründe birçok uygulama ve araştırma yapılmasına rağmen Türkiye'de bu alan yeni yapılanmaktadır. Bu araştırmanın, müzik terapi alanının ülkemizdeki şekillenmesine katkıda bulunacağı varsayılmaktadır. Bu araştırmada Bilişsel-Davranışçı, Orff ve Nordoff & Robbins yaklaşımları ile bu yaklaşımları konu alan araştırmaların incelenmesi amaçlanmıştır. Bu araştırma, nitel yaklaşımla yürütülen betimsel bir çalışmadır. Araştırmanın veri grubunu bahsedilen yaklaşımlar ile bu yaklaşımları konu alan araştırma makaleleri oluşturmaktadır. Veri grubu; doküman analizi yöntemiyle incelenmiş olup, birinci alt problemlere yönelik tarama yapılmış ve ikinci alt problemlere yönelik ise makalelerin içerikleri analizleri yapılmıştır. Buna göre makalelerin; (a) künye bilgileri, (b) çalışma ekipleri, (c) danışanları, (d) konuları, (e) uygulamalarının yürütüldüğü ortam özellikleri ve düzenlemeleri, (f) uygulamalarında kullanılan çalgılar ve araç-gereçler, (g) uygulamalarında kullanılan teknikler ve uygulamalar, (h) araştırma modelleri, (i) veri toplama araçları, (j) veri analizleri ve (k) sonuçlarına ilişkin bilgiler sunulmuştur. Bu doğrultuda; künye bilgiler açısından makalelerin en çok, "Music Therapy Perspectives, Journal of Music Therapy, The Arts in Psychotherapy" dergilerinde yayımlandığı saptanmıştır. Çalışma ekipleri açısından, yaklaşımların bağlı oldukları disiplinlerden etkilendikleri belirlenmiştir. Danışanlar açısından; Bilişsel-Davranışçı Müzik Terapi'nin, Orff Müzik Terapi ve Nordoff & Robbins Müzik Terapi'ye göre daha geniş bir kitleye hitap ettiği anlaşılırken, konular açısından Bilişsel-Davranışçı Müzik Terapi'de kaygı (anksiyete) bozuklukları, Orff Müzik Terapi ve Nordoff & Robbins Müzik Terapi'de nörolojik durumlar ve bozuklukların daha çok incelendiği belirlenmiştir. Uygulamaların yürütüldüğü ortamlar açısından danışanların ihtiyaçları doğrultusunda bir düzenleme yapıldığına yönelik bir eğilim olduğu tespit edilmiştir. Araç-gereçler açısından, yaklaşımların uygulayıcılarının tercih ettiği veya yaklaşıma ait bir çalgı topluluğu varsa onun tercih edildiği belirlenmiştir. En çok dinleme, söyleme, çalma ve doğaçlama/yaratıcılık teknik ve uygulamaları kullanılırken; araştırma modelleri, veri toplama araçları ve veri analizleri açısından Bilişsel-Davranışçı Müzik Terapi ve Orff Müzik Terapi'de daha çok nicel yöntemler, Nordoff & Robbins Müzik Terapi'de nitel yöntemlerin tercih edildiği saptanmıştır. Makalelerin sonuçlarına ilişkin bulgularda ise müzik terapinin kimi araştırmalarda anlamlı bir fark yaratmasa da çoğu uygulamada olumlu etkisinin olduğu sonucuyla karşılaşılmıştır.
"World Jazz" imgesi çerçevesinde Türkiye'den yerel ürün olarak tanımlanası makamsal öğelerin caz üretimlerinde pazarlama ve promosyon yolunda araçsallaştırılması
Küresel çerçevede yoğun bir hakimiyet kurmuş olan Kapitalizm, sanayileşmeyle evrilmiş ve endüstri haline gelmiş kültürel alanlara sızdığı zamandan bu yana, kültür endüstrisi adı altında anılabilecek tüm mecraları kendi sistemine entegre olmaya zorunlu kılmıştır. Kapitalizmin de müzik üzerinde en az 1878'de yapılan ilk ses kaydından bu yana müziği amplifikasyona uğratan ve biçimlendiren teknoloji kadar geniş bir etkiye sahip olduğu, bu etkinin de müziği şekillendirdiği ve müzik endüstrisini var ettiği görülmektedir. Müzik endüstrisini sarmalayan—sahne, dekor, kostüm, görsel temalar ve tabii ki müzik ile içerdiği duysal malzemeler/temalar gibi—başat var oluşsal dinamikler, kâr amacı güden kuruluşlarda olduğu gibi organizasyon yönetimi, finans, muhasebe, pazarlama birimleri/işletme organları liderliğinde değişkenlik göstermektedir. "Batı" merkezli toplumlara veya kültürlere göre "öteki" olarak görülen, kimi zaman da ait olduğu toplum tarafından bile dinlenmeye tenezzül edilmeyen yerel müzik adeta bir "meta" hatta bir "Oryantalizm fetişi" nesnesi haline getirilerek hem yerli hem de global platformlarda, gerek melez ürünler olarak gerekse yeniden üretimler yordamıyla sunulmaktadır. Bu sunumlarla kâr amacı güden kuruluşların izlediği pazar stratejileri örnek alınmakta ve gerek duysal gerekse görsel tasarımlar veya aracılar yoluyla dinler ve izler kitlenin—canlı performanslarda katılımcıların—sayıca arttırılması amaçlanmaktadır. Dahası, pazarda ayakta kalma yöntemleri uygulanırken derin bir sosyal/psikolojik gözlem ve analiz üzerinden planlanmakta; bu sebeple duysal öğelerin görsel ve sembolik öğelerle de desteklenmesi; hatta görsel öğelerin yer yer müziğin önüne geçerek rol çalması söz konusu olmaktadır. Bu çalışma dahilinde müzisyenlerin/toplulukların birer kâr amacı güden kuruluş zihniyetiyle hareket ettiklerinde kullandıkları yerel öğeler örneklerle ortaya konulacak; duysal öğelerin yanı sıra aracı olarak seçilen imgelerin ortaya konulma sebepleri/alt metinleri açıklanacaktır. Kullanılan öğeler, pazarlama stratejileri bağlamında konumlandırılacaktır; ele alınan bu unsurların kimi zaman birden fazla stratejide yer buldukları görülebilecektir. Duysal ve performatif unsurların "World Jazz" metası olması sebebiyle "meta olarak müzik" kavramına kısaca felsefi; felsefi kısma kıyasla daha uzunca müzik pazarı açılarından değinilecek; müzik endüstrisinde yer alan ürünlerin, "uygun-öteki" ve "Oryantalizm" aracılığıyla ötekileştirilmiş cazip unsurlar olarak nasıl yer buldukları da çalışmanın içerisinde, günümüze yakın/güncel örneklerle desteklenecektir. Çalışmanın amacı, müzik endüstrisinde ve "World jazz/ethno jazz" içerisinde konumlandırılmış müziklerin sosyal bağlamda birer cazip ürüne denk geldiğini; bu ürünlerin yerel veya melez ürün olmalarına rağmen caz olarak sunulduğunu; ulaşılması planlanan hedef kitlelerin hangi stratejilerle manipüle edildiklerini ve bu stratejilerden nasıl etkilediklerini sormak; bu sorular ışığında pazarlama, müzik teorisi, müzikoloji bağlamlarında elde edilen sonuçları ortaya koymaktır.
Batı Afrika toplumlarındaki Griot kültürüne sosyo-politik perspektifte bir bakış
Afrika'nın yüzyıllardır maruz kaldığı kolonyal politikalar ve bu politikaların neden olduğu ekonomik ve toplumsal olgular Afrika sanatını, özelinde müziğini ve müzik eşlikli/müzikle bütünlenen anlatılarını da büyük ölçüde etkilemiştir. Bu bağlamda, çalışmada odaklanılan Griot kültürü öznel bir konum kazanmaktadır: Anılan süreçte Afrika'nın dünyanın kalanına entegrasyonunu oldukça zora sokan ve geciktiren kolonyal geçmiş ve ardı sıra şekillenen ekonomi-politik açmazlar perspektifinde incelenen bu kültür Batı Afrika'yı tarumar eden politikalar ve sancılı toplumsal olgular üzerinden ele alınmıştır. Griot kültürünün anılan politikalarla biçimlenen Batı Afrika toplumsallığının etkisiyle nasıl şekillendiği ve müziğin bu bağlamda nasıl araçsallaştırıldığı konuları çalışmanın alt ayrıtlarına işaret eder. Griot müziği örneği üzerinden müziğin işlevselliği ele alınmış, "öteki" ve "periferik" toplumların kültürleri üzerinden işleyen süreçlerin kritik okumalarına gayret edilmiştir. Ayrıca geleneksellik-modernite dikotomisi ve modernizm sonrası paradigmaların, Batı Afrika kültürüne izdüşümlerinin ve küresel ölçekte yaşanan yeni oluşumların Griot kültürünü nasıl etkilediğinden bahsedilmiştir. Griot müziğinin anlatıları ve duysal yapıları bir de bu kültürün doğduğu ve sürdüğü Batı Afrika toplumlarındaki tabakalaşma sistemi üzerinden irdelenmiş; kimlik olgusu, inanç sistemleri, sermaye yapıları ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği, vb. üzerinden müziğin araçsallığı ve işlevleri tartışılarak, kritik konumu belirlenmeye çalışılmıştır. Tüm bunlardan hareketle; dünyanın "ayrıksı" sayılan müzik türlerinden birine değinilmesi; "öteki" olarak görünen, "periferik" olarak konumlandırılan müziklerin de en az yaygın, "hâkim" müzikler/türler kadar incelenmeye değer oldukları düşüncesinin bir savunusu olarak değerlendirilebilir. Politik arka planı dolayısıyla "Avrupamerkezci" ideolojiler temelinde gelişen "alımlama" süreçlerine bir alternatif olarak, "öteki" kategorisinde görülen tüm kültürler ve müziklerle benzer süreçlerden geçen/geçmekte olan Griot müziğinin; toplumbilimsel perspektifte, politik ve sanatsal arka planı gözetilerek ele alındığı, alan araştırmasıyla pekiştirilen bu çalışmanın alanyazına mütevazı ancak motive edici bir katkı olması amaçlanmıştır.
Sosyo-politik toplumsal hareketliliklerde rol oynayan Gnawa müzik kültürüne tarihsel perspektifte; politik, ekonomik temelli toplumbilimsel bir bakış
Çalışmanın örneklemini oluşturan Gnawa müziği; köle ticareti vasıtasıyla, Sahra-Altı Afrika'dan, Mağrib'e zorla getirilen, farklı etnisite ve kökenlere sahip Sahra-Altı Afrikalılar tarafından oluşturulan; yeni, ortak ve melez bir kimlik ve kültürün ürünüdür. Yüzyıllar boyunca bir yandan sömürülen, buna karşın bir de teklifsizce hakir görülen Afrika kıtasında, sadece Avrupalı kolonyalistler tarafından değil, bu kültürün ağırlık merkezi sayılabilecek Fas'ta, bu kimliğe mensup olmayan diğer Faslılar tarafından da ayrıksı sayılarak ötekileştirilmesi, Gnawa kültürü için oldukça dramatiktir. Her kültürün hakir görülmeksizin incelenmeyi hak ettiği önermesi bu çalışmada düstur alınmıştır. Bu anlayışla, müzik sanatının salt tınısal değil, ötesinde, kültürel/sosyal bir olgu olmasından hareketle, Gnawa müziği ve ilişkin kültürü, ancak farklı sosyal bilim disiplinleri ile interdisipliner bir ilişki çerçevesinde kotarılabileceğine inanılan bir müzikoloji çalışması yoluyla tanımlanabilir düşüncesi benimsenmiş, böylesi bir çalışmanın ortaya koyulması hedeflenmiştir. Çalışmanın kapsamı ve amacı gereği; Gnawa müziği, öncelikle, bu kültürü bir şekilde etkisi altına alan, sosyal bilim literatüründe muteber oranda bahsi geçen kavramlar ve paradigmalar ekseninde, bizatihi toplumbilim perspektifinde, deşifre edilmeye ve çözümlenmeye çalışılmıştır. Kültürün yoğun olarak deneyimlendiği Fas'ta yapılan alan araştırmasının olanak verdiği gözlem ve görüşmelerin yanı sıra çalışma, literatür taraması ve netrografi gibi tamamlayıcı yöntemler çerçevesinde şekillenmiştir. Çalışmanın sonucunda, Gnawa müziğinin; modernite, postmodernite, neo-modernite, küreselleşme gibi tüm dünyada kendini gösteren çeşitli olgu ve paradigmaların, Gnawa müziğini de etkilediği ve değiştirip dönüştürdüğü tespit edilmiştir. Ayrıca; sosyal bilimciler tarafından çeşitli kimlik ve kültürleri deşifre etmede araçsallaştırılan sosyal eşitsizlik teorileri bağlamında da Gnawa müziği çözümlenmeye ve tarih boyunca görünürlük kazanan çeşitli sosyal eşitsizlikler gözler önüne serilmeye çalışılmıştır.
Türk makam müziği vokal performanslarında gelenek-modernite eksenli dönüşümler
Türk makam müziğine dair vokal icra örneklerinin, 20. yüzyıl başlarında ses kayıt yöntemleri yoluyla tespit edilmiş olması, farklı icra stillerinin incelenmesine ve karşılaştırılmasına olanak vermektedir. Söz konusu icra kayıtları vasıtasıyla sanatçıların tavır detaylarını, teknolojinin el verdiği ölçüde; fonetik yapı, ses ve nefes kullanımı, perde baskıları, süsleme elemanları, nüanslar, metronom tercihleri, doğaçlama yöntemleri vb. açılardan incelemek mümkündür. Öte yandan, üstaddan talebeye aktarılan bu tavır birikimleri, arka plânda son derece zengin kültürel kodlar taşımaktadır. "Gelenekten" uzaklaştıkça içyapısında kayda değer farklılaşmaların dikkatleri çektiği bu ortak üretimler, geleneksel icra anlayışlarının tanımını zamanla muğlâklaştırmıştır. Bu anlayışların sanatsal doğasını doğru incelemek adına, mevcut sesli kayıtların estetik özelliklerini doğru değerlendirmek gerekmektedir. Bu çalışma, ilk elden sesli kayıtlar, sözlü tanıklıklar ve yazılı belgeler ışığında, ses kayıt tarihinin önde gelen ses ustalarına ait performans pratiklerine dair temel çıkarsamalar yapmayı ve icracılığın doğasını gelenek-modernite ekseninde ayrıntılı olarak betimlemeyi amaçlamaktadır. Bu yolla söz konusu araştırma verilerini elden geldiğince nesnel ve kapsamlı bir yorum süzgecinden geçirmek ve bu kavramsal çatıyı sağlam bir temele oturtarak makamsal ses sanatının 20. yüzyıldaki seyrini mercek altına almak gerekecektir. Nitekim söz konusu seyrin değişken parametreleri, sanatçıların aldıkları eğitimler ve icra standartları açısından elde ettikleri yeni performatif birikimlerle doğru orantılı olarak, yeni kavramsal çerçevelerin geliştirilmesi ihtiyacına işaret etmektedir. Bu ihtiyacın karşılanabilmesi adına mütevazı bir giriş niteliği taşıyan bu çalışma, bütüncül eksende yeni performans kriterleri ve değerlendirme ölçütlerine alan açma/ilham verme, onlara kaynaklık etme/kaynak temin etme ve özellikle makam müziğinin işlendiği coğrafyalardaki vokal tınıların bilimsel temellere dayanarak tasvir edilmesi için bir kılavuz olma amaçlarını taşımaktadır. Dolayısıyla klâsik Türk müziği icra tarihinin özellikle 19. ve 20. yüzyıllardaki vokal icra seyrine ışık tutabilecek eldeki dağınık bilgi kümelerini doğru şekilde birleştirerek, elle tutulur veriler oluşturmak, bu karmaşık duysal yapıyı anlamlandırabilmek adına zorunlu görünmektedir. Bu bakımdan günümüzde vokal icra bağlamındaki müzikoloji literatüründe genellikle mesafeyle yaklaşılan süreç odaklı, geniş bir zaman dilimine yayılan ve üzerinde çalışılacak fazlaca veri içeren inceleme ve araştırma örnekleri, potansiyel olarak taşıdıkları kapsayıcılık ve çoklu kıyas imkânlarına rağmen hâlen sınırlı sayıdadır. Bu sınırlılık olgusundan hareketle süreç ve zamansallığı merkeze alan, icranın tarihsel seyrine ve nitel açıdan kırılma noktalarına odaklanarak, bunların yazılı belgeler ve işitsel verilerle karşılaştırmasını yapmak, bu çalışmanın seyir hattını oluşturmaktadır. Kabaca geleneksel icra anlayışlarında gözlenen tavır farklılıklarının ve geçirgenlik noktalarının tespit edilmesi ile toplumsal dönemeçlerle eş zamanlı olarak seyreden kırılma, sadeleşme, farklılaşma ve dönüşmelerin ses dünyasındaki seyrinin takip edilmesi bir ön koşul olarak yorumlanabilir. Çalışmanın doğası gereği nitel araştırma yöntemi ile betimsel yöntem ve tarama modeli bir arada kullanılmıştır. Bu yolla konuyu derinlemesine araştırarak, bütüncül yaklaşım prensibinden hareketle her türlü bilgi toplama sürecine açık bir araştırma süreci tercih edilmiştir. Ayrıca araştırma verileri kendi koşulları içinde, olduğu gibi ele alınmış, mevcut durumları saptanarak tanımlanmış, özellikleri tasvir edilmiş, veriler arası ilişkiler saptanmış; "Ne idi?", "Nedir?", "Ne ile ilgilidir?" şeklindeki sorular yanında, "Niçin?", "Nasıl?", Ne şekilde?" gibi sorulara da cevap aranmıştır. Bu yöntemsel detaylardan hareketle Türk müziği vokal icra sanatında baskın bir konumu olan klâsik tavrın, teorik ve pratik açıdan icracı jargonundaki basmakalıp, genel geçer kullanımlarının çok ötesinde nitelikler taşıdığı ve sanılanın aksine, performatif açıdan son derece zengin bir altyapıdan beslendiği saptanmıştır. Diğer tavırlarla etkileşim içinde olan klâsik tavrın çevrelediği kültürel ve performatif dinamikler, geliştirilmeye açık yüklü potansiyelleriyle 20. yüzyılın icra seyrinde bambaşka yörüngeler oluşturmuştur. Bir kısmı bugün bile yeterince açık olmayan bu dinamiklerin oluşturacağı bütüncül bakış, içinde bir tür anakronizm potansiyeli barındırsa da, Türk müzik tarihi ile ses sanatının kesişim noktalarını birleştirerek daha sağlıklı bir temel üzerine kurabilmek adına bu çalışmada temel bir düstur olarak benimsenmiştir.
Rap ve Trap müzik türleri arasındaki farklılıkların incelenmesi
Bu çalışma, Rap ve Trap müzik türleri arasındaki sosyo-kültürel, müzikal, sözel, farklılıklarını Müzikoloji ve Müzik Teknolojileri perspektifinden incelemektedir. 1970'li yıllarda ortaya çıkan Rap müzik türünün günümüze uzanan sürecinde gerek sosyo-kültürel gerekse de teknolojik değişimlerin etkisi bu müzik türünün üretimine yansımıştır. Müzik teknolojilerinde yaşanan gelişmeyle beraber Rap müzik türünün üretim pratikleri değişmiş ve Rap müziğin alt türü olan Trap müzik türünün ortaya çıkışında etken olmuştur. Rap müzik türünden farklı bir sosyo-kültürel ortamda ortaya çıkan Trap müzik türünün 1980'li yıllardan günümüze uzanan sürecinde gelişen müzik teknolojileri etkisinde değişen müzik üretim pratikleri ve yaygınlaşan dijital müzik dinleme platformları bu müzik türü için önemli etkenlerden olmuştur. Bu çalışmada incelenen Rap müzik türü ve Trap müzik türü arasındaki farklılıklardan kısaca bahsedecek olursak; Rap müziği, toplumsal adaletsizliklere isyan etme ve toplumsal değişim yaratma amacı güderken, trap müziği bireyselliği, maddi başarıyı ve lüks yaşamı vurgular. Rap müziği toplum bilincine dayalı bir yaklaşımla, sözlü anlatıda ritmik düzenlemeye ve uyaka önem verir. Trap müziği ise daha hızlı ve yoğun bir sözel anlatıya odaklanır ve ritmik yapısı daha karmaşık ve enerjiktir. Vokal yapıları açısından Rap müzikte daha sade bir vokal yapısı mevcutken kullanılan müzik teknolojilerinin etkisiyle Trap müzikte türün ana elementlerinden biri haline gelen Auto-Tune etkisiyle daha melodik ve daha fazla söz unsuru ön plana çıkmaktadır. Rap müziğinde vokal ve MC tarafından gerçekleştirilen tagleme, Trap müziğinde ise prodüktör veya beatmaker tarafından yapılan ses efektleri ve müzikal taglemelerle beat içine entegre edilir hale gelmiştir. Rap müziğinde sample kullanımı dönemsel teknolojik imkanlar dahilinde daha tekrara dayalıdır. Trap müziğin sample kullanımı ise daha deneysel ve teknoloji odaklıdır. Dijital samplerlar kullanılarak özgün sesler oluşturulabilir ve kaynaklar farklı şekillerde manipüle edilebilir. Her iki tür için de sample kullanımında tekrarlayan ses örüntülerine dayanan looplar sıklıkla kullanılır ve müziğe karakteristik bir ritim ve groove kazandırır. Sonuç olarak, Rap ve Trap müzik türleri arasındaki farklılıklar, kültürel, müzikal, sözel ve üretim pratikleri gibi unsurlarda ortaya çıkar. Her iki tür genç dinleyiciler arasında popülerdir ve onlara ifade etme ve kimlik oluşturma fırsatı sunar. Bu çalışma, Rap ve Trap müzik türlerinin ne gibi etkenler dahilinde ne gibi farklılıklarıın ortaya çıktığını anlamamıza yardımcı olmuştur. Bu çalışma, Rap ve Trap müzik türleri arasındaki farklılıkların akademik bir incelemesidir.
Türkiye'de Neo-Şamanik ritüeller ve müzik
Şamanizm'in 19. yüzyıl sonlarından itibaren Batı'da ilgi görmeye başlayan, eklektik ve senkretik bir biçimde kent yaşamına uyarlanan ve birçok alana tezahür eden bir görünüm sergilediği ifade edilebilir. Aynı zamanda çok dilli ve çoğulcu bir hareket olarak tanımlanmasıyla "Neo-Şamanizm" terimine evrilen, modern çağın spiritüel ve dinî hareketleriyle iç içe geçmiş, isteyen herkesin uygulayabileceği yeni ve çeşitli bir yapıya işaret etmektedir. Neo-Şamanik oluşumların Türkiye'de 21. yüzyıl başı itibariyle görüldüğü anlaşılmaktadır. Türkiye'de Şamanizm araştırmalarının Cumhuriyet öncesi ve sonrası dönemlerde başta Turancılık olmak üzere çeşitli ideolojik amaçlarla başladığı; daha sonra edebiyat, halk edebiyatı, edebiyat tarihi, folklor, halk inançları, plastik sanatlar ve güzel sanatlar alanlarında yapılan çalışmalarla devam ettiği görülmektedir. Şamanizm'in ifadeleri ve uygulamaları Anadolu halk edebiyatının çeşitli alanlarında, halk inançlarında ve özellikle bu ifadeleri içeren geçiş ritlerinde varlığını sürdürmektedir. Bu çalışmanın konusu, Şamanizm'in dünya ya da Türk kültürünü ilgilendirecek şekilde Orta Asya ve civarındaki tarihini ya da bu alanda yapılan çalışmaların tarihini tartışmak değildir. Çalışmanın amacı, 19. yüzyılda dünyada Şamanizm'e yönelen antropolojik ve etnografik ilginin izinde, 20. yüzyılda ses kayıt teknolojilerinin sağladığı imkânlar ile içinde bulunduğumuz yüzyılın iletişim hızı çerçevesinde bir dünya müziği haline gelen şaman müziklerinin ve şaman ritüellerinde sıklıkla kullanılan müzik unsurlarının günümüz Türkiye'sindeki görünümlerini müzikolojik perspektifte ele almaktır. Bu amacı gerçekleştirirken de alanın ilgililerinin ağzından bir anlatı oluşturmaktır. Araştırma, Türkiye'de yeni bir uyanış hareketi olarak kullanılan Şamanizm'in, şaman müziği ilgililerinin ve ritüel uygulayıcılarının ağzından müzikal bir ifade biçimi olarak nasıl oluştuğunun hikâyesidir. Araştırmanın çerçevesini böylece bu verilerin oluşturduğunu söylemek mümkündür. Araştırmacının bu çalışmadaki rolü, şaman müziğine ilgili görüşmeciler ve şaman ritüeli uygulacıları tarafından aktarılan bu verilerin anlatı çatısını oluşturmak, bu çatıyı literatürdeki verilerle karşılaştırmak ve hâlihazırda Türkiye'de henüz ilgi görmeye başlayan bu konuya hem ritüel uygulayıcıları hem de icracılar tarafından bir anlatı kazandırmak olarak belirlenmiştir. Ritüel içerisinde konumlandırılan ve dünya müziği haline gelen geleneksel müzik türleri küreselleşme, dijitalleşme, teknolojik gelişmeler gibi birçok etkenle birlikte dünyada daha fazla ilgi görmeye başlamıştır. Böylece Neo-Şamanizm'in de içerisinde bulunduğu bu müzik türleri, kültürel çeşitliliğe karşı oluşan talebi karşılamada önemli bir role sahip olmuştur. Yeniden keşfedilen geleneksel müzik türlerinin farklı öğeleri Neo-Şamanik ritüellerde kullanılmaya devam ederken; alternatif müzik camiasında da yeni bir akım olarak görülmüş, popülerlik kazanmış ve geniş kitlelere ulaşmıştır. Müziğin dijitalleşmesinin de önemli etkisi görülürken, internetin yaygınlaşmasıyla dijital müzik platformları bu geleneksel türlerin öğrenilmesinde ve erişiminde kolaylık sağlamıştır. Şaman müziği, şamanik müzik, Orta Asya müziği, Tuva müziği, gırtlak müziği gibi pek çok adlandırması bulunan ve dünyada birçok örneğine rastlanan bu müzik türünün meraklısı olanlar tarafından denendiği ya da var olan müzikal yapılara entegre edilerek yeni oluşumlarla sunulduğu birden çok ekol karşımıza çıkmaktadır. Bununla beraber günümüz Türkiye'sinde şaman ritüelleri gerçekleştiren ritüel uygulayıcılarının kullandıkları ses, ritim, hece gibi sıralanabilecek pek çok unsur müziğin katalizörlüğünde sunulan performatif tavır içerisinde anlaşılmaya çalışılmış; ihtiyaca ve yeterliliğe bağlı değişim gösteren geniş bir uygulama yelpazesiyle karşılaşılmıştır. Bu çalışma ilk olarak Şamanizm'in etimolojik kökenini, tanımlarını ve tarihini incelemektedir. Daha sonra Yeni Çağ Hareketleri kapsamında Neo-Şamanizm ve Türkiye'deki yayılımı, -henüz sayıları az olsa da- akademik çalışmaların aktardığı bilgilerin yanı sıra Türkiye'de Neo-Şamanizm akımı çerçevesinde çeşitli uygulamalar gerçekleştiren kişilerle yapılan görüşme verileri ışığında oluşturulmuş; modern akımlar bağlamında incelenmiştir. Ardından Neo-Şamanizm özelinde müzik pratikleri hem ritüel uygulayıcıları hem de şaman müziği ilgilileri tarafından ortaya koyulan anlatılarla aktarılmış ve yorumlanmıştır.
İki kutuplu dünya düzenine eklemlenme sürecinde Türkiye'de egemen fikir akımları ve başat politikalar ekseninde müziğin araçsallaştırılması (1945–1989)
Bu çalışma, İkinci Dünya Savaşı'nın bitimiyle başlayan Soğuk Savaş sürecinde dünyada yaşanan kutuplaşmaların Türkiye Cumhuriyeti'nin iç politikasına yansımalarına ve Türk siyasi tarihine damga vuran belli başlı olayların müzik üzerindeki izdüşümlerine odaklanmaktadır. Basılı metinler, resmî belgeler ve diğer yazılı-görsel dokümanların yanı sıra diskoloji disiplininden yararlanılarak örüntülenen bu çalışmada, incelenen dönemde kaydedilmiş yüzlerce plak ve kaset araştırmanın çıkış noktasını oluşturmuştur. Şarkıların duysal tasarımlarından ve sözlerinden hareketle, ele alınan döneme, klasik tarih yazımından farklı bir bakışla yaklaşılması hedeflenen bu tezde, müzik odaklı bir bakış açısı sunmak ve alternatif tarih yazımında diskoloji araştırmalarının önemine dikkat çekmek istenmiştir. Nitekim, İki kutuplu dünya düzeninde Türkiye'de yaşanan siyasi çekişmelerin ve egemen söylemlerin dış siyasada benimsenen politikalarla girift bir etkileşimde olduğu ve tüm siyasi hamlelerin ülkenin kültür-sanat yaşamına tesir ettiği görülmektedir. İki kutuplu dünyanın gerginliklerinden payını alan Türkiye Cumhuriyeti, özgün toplumsal yapısıyla bir yandan da Türk hükûmetlerinin benimsediği politikalara muhalefet eden geniş kitlelerin mücadelelerine tanıklık etmiştir. Bu bağlamda Soğuk Savaş döneminde Türkiye'de müzik gerek hükûmetlerin gerekse muhalif yapıların egemen söylemlerini pekiştirmek ve propaganda yapmak amacıyla araçsallaştırılmıştır. İkinci Dünya Savaşı'nın bitişiyle başlayıp Berlin Duvarı'nın yıkılmasıyla sembolik anlamda sona eren Soğuk Savaş sürecinde, dünyada yaşanan gelişmelere paralel bir dış politika izleyen Türkiye Cumhuriyeti hükûmetleri Doğu Bloğuna karşı mesafeli bir tavır sergilerken Batı Bloğu ile yakın ilişkiler geliştirmişlerdir. Siyasi ve ekonomik yakınlaşmanın bir neticesi olarak kültürel anlamda da Batı Bloğu ülkelerinden etkilenen Türkiye'de, özellikle 1950'li yıllardan itibaren popüler müzik türlerinde belirgin bir Avrupa, Amerika (ABD) etkisi görülmüştür. Ancak yine bu süreçte, sol tandanslı hareketler içinde sosyalist devletlerin kültürlerine, müziklerine gösterilen ilgi "devrimci müzik geleneği" olarak anılabilecek bir müzikal tavrı ortaya çıkarmıştır. Sözlü kültürün taşıyıcılarından kimi âşıklar ve ozanlar da bu dönemde politize tavır sergileyerek eserlerinde siyasi konulara değinmiş; özellikle 1960 ve 1970'li yıllarda kayda aldıkları şarkılarla propaganda süreçlerinde yer almıştır. Ancak politik kimlikleriyle tanınan âşık ve ozanların 12 Eylül 1980 Darbesi'nin ardından tutuklanmaları ya da ülke dışına kaçmak zorunda kalmaları Türkiye'de bu tür sözlü kültür geleneğinin sürekliliğini sekteye uğratmıştır. Bu bağlamda çalışmada, diskoloji disiplini çerçevesinde ulaşılan plak kayıtlarıyla kültür tarihi açısından son derece önemli oldukları düşünülen halk şairlerinin eserlerinin gün yüzüne çıkarılması ya da yeniden gündeme getirilmesi önemsenmiştir. Tarih araştırmalarında alışılageldiği üzere, dünyadaki siyasi çekişmelerin yalnızca ülkelerin dış ve iç politikalarının şekillenmesinde etkili olmadığının vurgulanmaya çalışıldığı bu tezde, iki kutuplu dünyanın gerginliklerinin Türkiye Cumhuriyeti'nin politik tercihlerinin yanı sıra kültür-sanat pratiklerinin şekillenmesinde de etkili olduğunun altı çizilmek istenmiştir. Ele alınan dönemde, Türkiye'de egemen politikaların ya da başat fikir akımlarının temsilinde başvurulan bir araç olarak müzik; kimi zaman âşıkların dilinden yükselirken kimi zaman da muhalif grupların ya da mevcut hükûmetlerin savunucusu oldukları fikirlerle örüntülenerek etkin bir propaganda unsuru olarak kullanılmıştır. Soğuk Savaş boyunca süregiden devletlerarası rekabetin Türkiye'de müzik pratiklerinin biçimlenmesi üzerinde etkili olduğu savından hareketle kaleme alınan bu tezde, 1945-1989 yılları arasında Türkiye'de müziğin hem siyasi kampanyalar hem de başat fikir akımları ekseninde araçsallaşması örnekleri sunulmaya çalışılmıştır. Ayrıca plak, kaset gibi ses taşıyıcılarının araştırmaya dahil edilmesiyle, ele alınan döneme dair alternatif bir anlatı önermek, perspektif oluşturmak hedeflenmiştir.
Türkiye'de batılılaşma sürecinde piyanonun rolü
Türkiye'de yaşanan modernleşme/Batılılaşma sürecinin müzik alanındaki farklı boyutları üzerinde yapılmış müstakil araştırmalar mevcut ise de bu süreçte piyanonun ve piyano müziğinin etrafında yaşanan gelişmeler hakkında bilinenlerin hala oldukça kısıtlı olduğunu söylemek mümkündür. Bu çalışmada Batılılaşma açısından aynı zamanda sembol niteliğinde bir çalgı olan piyano ve piyano müziği üzerinden, Batı müziğinin Türkiye'de yaygınlaşmasına, egemen simgeler arasında edindiği yere ve sürecin eğitsel, düşünsel, ticari, politik, kültürel boyutlarına odaklanılmıştır. Süreçte rol oynayan eğitimci, müzisyen, düşünür ve yazarların düşünsel dayanakları doğrultusunda piyano ile çağdaşlaşma ve eleştirisi arasında kurulan söylemsel bağlantılar, çalışmanın odaklandığı temel alanlardır. Piyano ticareti ve etrafındaki kültürün Türkiye'de yaygınlaşması süreci, hegemonya-rekabet ilişkisi içerisinde şekillenen bir sistem içinde temellendirilmiştir. Burjuvazinin kendisini ulusal bir sınıf olarak düşünmesi ve bu iddiasını desteklemek için iddiaya kültürel bir hissiyat veren ulusal hissiyatı geliştirmesi düşüncesi, çalışmamızın temel düşünsel dayanağının özeti niteliğindedir. Bu temel düşüncenin uygulama sahası olarak, sürekli genişleme eğilimindeki Avrupa ticareti ve "pazarlar" gösterilmiştir. Böylece kültür ve müzik faaliyetlerinin bu bileşenlerden yalıtılarak değerlendirilmesinin eksik kalacağı görüşü vurgulanmıştır. Teknoloji ve müzik birlikteliğinin ürünü olan piyanonun bir meta ve çalgı olarak Avrupa'da yaygınlaşması ve sembolik konumuna dair bölümde piyano, devrin müzik devriminin enstrümanı olarak tanımlanmıştır. Piyanonun icadı, özel mülkiyet ve patent anlaşmalarının henüz görülmeye başlandığı bir devirde gerçekleşmiş olup, tasarımının bir fikri mülkiyet önermesine dayandığı gösterilmiştir. İcat olunduğu dönemin ekonomik ve siyasi etkilerini ilk andan itibaren taşıyan çalgı, devrin yeni müzik söylemiyle desteklenmiştir. Bölümün devamında piyanonun halka arzında kullanılmış strateji, pazarlama teknikleri, üretim, konser, yayımcılık faaliyetleri ve eğitim etkinliklerinin karşılıklı olarak birbirini desteklemesi, gündelik piyano müziğinde kullanılan yazım teknikleri, üretici-virtüöz iş birlikleri çerçevesinde gelişen piyano etrafındaki kültür ve müzik açıklanmış, üretim-finansman ilişkilerine dikkat çekilmiştir. Bu çerçevenin ışığında doygunluğa ulaşan pazarlar karşısındaki yeni pazar arayışları Avrupalı piyano üreticilerini çevre coğrafyalara yönlendirmiştir. Bunun öncesinde dünya-ekonomisine katılım sürecini tamamlamış olduğu düşünülen Osmanlı İmparatorluğu, üreticiler için yeni bir pazar oluşturmaktadır. Ticaretin 19. yy.'da oldukça serbestleşmesinin ardından yabancı kitle üretimi malların akınına uğrayan Osmanlı pazarlarına piyanolar, elektrikli ziller, buzdolapları vb. teknoloji ürünleri ve markalarıyla birlikte girmiştir. 19. yüzyılda saray ve çevresinde yaygınlaşmaya başlayan piyanoların ve piyano müziğinin yaygınlaşmasındaki araçlar incelenmiştir. Bu araçların toplumsal, kültürel ve ekonomik boyutları gösterilmiş, piyano literatürünün, dönemin mevcut piyasasının olanaklarıyla ilişkisi vurgulanmıştır. 19. yüzyıl Osmanlı toplumunda piyano ve Türk Müziği (TM.) buluşmasının sonuçlarının, piyanoların yaygınlaşması ve bu yaygınlaşmaya uygun bir müziğin lehinde gelişmiş olduğunu söylemek mümkündür. "Erken Cumhuriyet Türkiye'sinde milli müzik, piyanistlik ve piyano müziği" adlı kısa bir giriş niteliğindeki son bölüm, Cumhuriyet Türkiye'sinde toplumsal üretimi hazırlayan etkenler ve Cumhuriyetin milliyetçilik çerçevesindeki oluşumları, kurumlaşma ve müzikte modernleşme programları doğrultusunda kültür ve müzik alanında izlenen uygulamalarla, piyanoyu merkeze almak suretiyle ilişkilendirmektedir. Bu bağlamda uluslararası alanda temsil ve rekabet olguları, çok seslendirilecek halk müziğiyle elde edilecek milli müzik sorunundan çok, Batı'yla mevcut siyasi ve ekonomik ilişkilerin çerçevesi içinde düşünülmüştür. Bölümde Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin, Ahmed Adnan Saygun'un öne çıkan piyano yapıtları, müzik dilleri ve teknikleri bakımından değerlendirilmiştir. Bu yapıtların 1940'lara kadar Avrupa sanat merkezlerinde, etkili çağdaşlarıyla birlikte, dönemin önemli müzik piyasası ve şirketleri içerisinde varlık göstermiş olmaları dolayısıyla temsil ve rekabet niteliklerine dikkat çekilmiştir. Bölümde piyano müziğinin kurumsallaşmasındaki etkileri dolayısıyla Mithat Fenmen ve Ferhunde Erkin'e de ayrı alt başlıklar altında yer verilmiştir. Elde edilen veriler ve bulgular sonucunda piyanonun, toplumsal bir imge ve bir meta olarak ortaya konan tüm ilişkileriyle birlikte, Batı müziğinin Osmanlı'dan Cumhuriyete Türkiye'de yaygınlaşmasında anlamlı, etkin bir role sahip olduğu görülmüştür.
Ritüel temsil politika ve turizm bağlamında Konya mistik müzik festivali
Festivaller, topluluklar ya da toplumlar için çeşitli anlam katmanlarını barındırırlar. Öyle ki festivaller birer "ses çıkarma" ya da "söz söyleme" alanına dönüşmüşlerdir. Onların bu özelliği sayesinde bireyler ya da kurumlar ona değer atfedebilir, temsil nesnesi haline getirebilir, kimlik değerine dönüştürebilir, sembolik, ideolojik ve politik anlamlar yükleyerek onları ve içeriklerini dönüştürebilirler. Bu çok yönlü anlam barındırma becerisi, festivalleri ister geleneksel antropolojik bağlam içerisinde veya modern ya da sosyolojik bağlamlar içerisinde toplumsal açıdan önemli bir etkinlik haline getirir. Ancak festivallerin ilk bakışta bu anlam dünyası açığa çıkarılamaz, örtük hedefleri ve sembolik olarak atfedilen değerlerinin anlaşılması gerekir. Bu noktada festivalleri analiz edebilmek adına çok boyutlu bir kavramsal çerçevenin ihtiyacı doğmaktadır. Bütün bu bağlam, müzik festivalleri için de geçerlidir. Günümüzde müzik festivalleri, politika ve turizm ile girift ilişkileri içerir hale gelmişlerdir. Bunun nedeni, festivallere yüklenebilecek olan gösterge değerlerinin çeşitliliği ve müzik festivallerinin çok yönlü işlevi olması ile açıklanabilir. Dolayısıyla da bir müzik festivalini mercek altına almak, ritüel, temsil, sembol, politika ve turizm ile olan ilişki ağları algılanabildiği takdirde gerçek sonuçlara götürmektedir. Sayısı giderek artan bu tarz pratikler festivalleri festivalizme dönüştürmekte ve sahnelediği kültürel malzemeleri turistikleştirmektedir. Bunu ise sembolik temsil, ritüelleşme ve politika aracılığıyla gerçekleştirmektedir. Elinizdeki bu çalışmada bu kavramlar üzerinde durularak bir müzik festivali yapmanın farklı kavramsal boyutlarının analiz edilmesi hedeflenmiştir. Bu hedef doğrultusunda ise 2023 yılında yirmincisi düzenlenen Konya Mistik Müzik Festivali'ne dair alan çalışması yürütülmüş, gözlem ve görüşmelerden elde edilen verilerle festivalin farklı anlam katmanları ortaya konulmaya ve müziğin turistikleşmesinin çerçevesi örneklendirilmeye çalışılmıştır. Böylelikle ilgili festivalin tarihi, amacı ve düşünsel arka planı; söylemsel, dini ve turistik çerçevesi; yıllara göre festivalin durumu; müzik ve müzisyenlerin festivaldeki yeri; kültürel etkileşim ve kültürel diplomasi açısından önemi üzerinde durulmuştur. Sonuca giderken müzik, turizm ve politika ilişkisi Konya Mistik Müzik Festivali üzerinden açıklanarak müzikolojik alanyazına sunacağı katkı gösterilmek istenmiştir. Müzik turizmi gibi görece yeni alan ifadelerinin müzikolojideki yerine dair bir söylem geliştirilmeye çalışılmıştır.
Anamas Yöresi Yörüklerinde ıklıkçılık geleneği ve müzikli anlatıları
Anadolu'daki konar-göçer Yörük topluluklarının yaşadığı bölgelerden biri olan Anamas Yöresi, tarihsel kaynaklarda söz edilen "ıklık" çalgısının günümüzde halen icra edildiği, ıklıkçılık geleneği etrafında gelişen özgün bir müzik kültürüne sahiptir. Tarihsel olarak Türkmen boylarının Anadolu'ya göç ve yerleşimleri Beylikler Dönemi'nde başlamış, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Dönemleri'nde de devam etmiştir. Yakın geçmişten günümüze kadar, Konya, Isparta ve Antalya il sınırları ve çevresindeki kışlayan göçer Türkmenler olarak nitelendirilen "Yörükler", yaylacılık faaliyetlerini sürdürmek için çoğunlukla Anamas Yöresi ve yaylalarını tercih etmişlerdir. Dolayısıyla bu bölgelerdeki çoğu Yörük oymağı tarafından yaylak olarak kullanılan Anamas, Yörüklerin sosyal yaşantıya dair kültür ve geleneklerinin yaşatılması ve aktarılmasında aktif rol oynayan ortak bir mekân olmuştur. Yaylalara gidilen güzergahların (göç yolları) çevresindeki köy ve yerleşimlerde yaşayanlar dahi, zaman içerisinde Yörük kültüründen etkilenmişler ve geleneklerini buna göre şekillendirmişlerdir. Anamas yöresi müzik kültürünü oluşturan vokal icralar ve çalgılar, bölgenin doğal yaşam koşulları ve çobanlık kültürü içerisinde şekillenmiştir. Yörüklerin yaşantısında doğadaki canlı-cansız varlıklarla ve özellikle çobancılıkla ilişkili olarak hayvanlarla kurulan bağın etkileri, müziğin vokal, ritmik ve ezgi yapısına, çalgıların biçim ve icrasına da yansımıştır. Bu koşullar altında müzik ve çalgılar, zaman ve mekân içerisinde farklılaşan işlevleriyle, toplum hafızasında yeni anlamlar kazanmıştır. Yörüklerde müzik; hayvan otlatırken zaman geçirmek, duyguları ifade etmek, karşı cinsle iletişim kurmak, hayvanları yönlendirmek, düğün ve toplantılarda eğlenmek ve eğlendirmek, sanatsal açıdan beğeni toplamak gibi çeşitli bireysel ve toplumsal işlevlere sahiptir. Bununla birlikte müzik, Yörüklerde keyif almaya ve eskileri anmaya yönelik kültürel bir araç olup, nadiren bir meslek türü olarak tercih edilmiştir. Iklık icracılarının hafızalarındaki ezgi, söz ve hikâye dağarcığında bulunan, Yörük kadınlarının boğazlarını bir çalgı gibi kullanarak icra ettikleri sözlü ve sözsüz boğaz havaları, Orta Asya'daki ozanlık geleneğinden Yörüklere aktarıldığı düşünülen destan-hikâye anlatıcılığı örnekleri ve bunların dışında oyuna yönelik havaların tümü, çalışmamızda "müzikli anlatılar" başlığı altında incelenmiştir. Yayla ve çoban kültürüne dair çeşitli unsurlar ve mitsel ögeleri de kapsayan müzikli anlatılar, toplum içerisinde kültürel bellek taşıyıcılığı rolünü üstlenen ıklıkçılar tarafından aktarılmış, bu durum bölgede "ıklıkçılık geleneği" nin oluşmasını sağlamıştır. Çalışmada, on yılı aşan alan deneyimleri ve derleme çalışmalarına dayanan etnografik yönteme (kültür analizi) ve "sözlü tarih/anlatı analizi" modeline başvurulmuştur. Bu araştırmalar neticesinde ıklık çalgısının daha çok Anamas Yöresi'ndeki yaylalara göçen Yörüklerde ve bu yaylalara ulaşan göç yolları çevresindeki yerleşim alanlarında icra edildiği görülmüştür. Geçmişte yaşamış önemli kaynak kişiler ve yaşayan ıklık icracıları tespit edilerek, "kişisel görüşmeler" gerçekleştirilmiş, ayrıca "gözlem" ve "katılımcı gözlem" yoluyla ıklık icracılığı ve ıklıkçılık geleneğine ilişkin veriler toplanmış, ses ve görüntü kayıtları alınmıştır. Bunların dışında "literatür taraması" yoluyla gerek tarihsel kaynaklar, gerekse yörede daha önce yapılan araştırma verileri incelenerek ıklık çalgısına dair kaynaklarda sözü edilen bilgilere ulaşılmıştır. Bu bilgiler ve yapılan gözlemler sonucunda Iklık çalgısı ile benzerlikleri bulunan, Orta Asya Türk kültürlerindeki yaylı çalgılarla ilgili literatür de taranmıştır. Çalgıbilim alanına ve etnografik çalışmalara yönelik verilerin yanı sıra, Anamas müzik kültürünün ezgi dağarcığını oluşturan eserlerin çeşitli kaynak kişilerden alınan ses kayıtları karşılaştırmalı olarak incelenmiş, derlenmiş ve notaya alınmıştır. Bu ezgiler, biçim, içerik, icra özellikleri açısından çözümlenerek sınıflandırılmıştır. Farklı yöntemlerle toplanan veriler, "içerik çözümlemesi" ve "karşılaştırmalı yöntem" kullanılarak analiz edilmiştir. Dolayısıyla, çalışmanın müzikoloji başta olmak üzere çalgıbilim, müzik etnografisi ve halk müziği repertuvarı gibi farklı alanlara yönelik yeni tespitler ve bulgular içermesi açısından alana özgün bir katkı sağlaması hedeflenmiştir. Anahtar Sözcükler: Anamas Yöresi, Yörük kültürü, ıklık, ıklıkçılık geleneği, boğaz çalma, müzikli anlatı.
İnternet dolayımında müzikal içeriğin yeni üretim biçimleri: Âşık Mahzuni Şerif örneği
Endüstri devrimiyle başlayan geleneksel yaşam tarzlarının dönüşümüyle beraber, âşıklık geleneğinin dönüşümünün ele alındığı bu çalışmada: modern dönemin bir ürünü olarak teknolojinin gelişmesiyle, geleneksel olanın nasıl desteklenerek modernleştiği; kentin olanaklarına ihtiyaç duyan insanların, kırsaldan kente göçü nasıl ve neden gerçekleştirmiş oldukları ve kitle iletişim araçlarıyla beraber toplum yapısında nasıl belirgin dönüşümler yaşandığı kuramsal ve kavramsal bağlamda önemle vurgulanmaktadır. Dolayısıyla, geleneksel yaşam tarzlarını dönüştüren iletişim ve etkileşimlerde meydana gelen teknolojik gelişmelerin; zaman ve mekânın birbirinden ayrışmasının, nasıl da yeni dünyalara geçiş yapabilmeyi ve bu anlamda dünya ile bağlantı kurmayı olanaklı hale getirdiğine açıklık getirilmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde öncelikle gelenek, modern ve post-modern olarak anılan toplumsal değişim süreçlerinin niteliklerine yer verilerek tarihsel bir panorama sunulmaktadır. Yüz yüze etkileşim ortamları geleneksel yapıların sınırlı çerçeveleriyle sınırlandırılırken; tüm bu gelişmelerin bir sonucu olarak kitle iletişim araçlarının etkin olduğu etkileşim ortamlarında ise bu yapılara daha özgür alanlar sunularak geleneklerin yerel unsurlarından bağlamsızlaşması sağlanmaktadır. Bu bağlamsızlaşma, iletişimlerin yüz yüze etkileşim ortamlarında değil de çeşitli enformasyon araçları üzerinden gerçekleşmesi doğrultusunda gerçekleştirilmekte ve insanların günlük yaşamlarında etkileşime geçemeyecekleri zaman ve mekân anlamındaki uzak insanlarla etkileşim kurmaları sonucu olay ve olguları bu sınırsallıklardan ayrı ayrı düşünülebilecek birer olgu haline getirmektedir. Bu tür etkileşimlerin de kültürün medyatikleştiğini işaret etmesi yönüyle çalışmanın ilk bölümünde medya ve kültür ilişkisi bağlamında açıklanmaktadır. Medyanın kültürel bir fenomen olarak âşıklık geleneği ile ilişkisine yer verilen ikinci bölümde ise müziğin kayıt araçlarıyla kaydedilmesi ve bu süreci destekler nitelikte radyo, televizyon, internet gibi çeşitli görsel-işitsel medya araçlarının âşıklık geleneğini yerel bağlamından kopararak yine bu araçlar vasıtasıyla aktarımlarının sağlandığı yeni etkileşim ortamlarında gerçekleşen yeniden bağlamsallaştırılmalar üzerinde durulmaktadır. Eserlerin üretildiği şeklinden farklı bir bağlamda; aynı veyahut farklı biçem ya da anlamda yeniden bağlamsallaştırılması arasındaki bu süreç geleneğin dolayımlanmasını ifade etmektedir. Dolayısıyla müziğin sözlü kültür ortamından diğer kültür ortamlarına aktarımı sırasında müziğin anlamı, icra alanı, alıcı konumundaki kişi ya da toplumların algılama biçimleri dönüşmektedir. Bu durumun en belirgin örnekleri ise özellikle internetin bir uzantısı olarak sosyal paylaşım platformlarındaki dolayım örneklerinde görülmektedir. Çalışmada âşıklık geleneğinin sosyal paylaşım platformlarındaki dolayımları; Youtube, TikTok, Instagram ve Facebook platformları üzerinden ifade edilmektedir. Son olarak, tüm bu tarihsel panaroma ve âşıklık geleneğinin öncüleri medyada aktif görünüme sahip olan âşıkların medyada yaşadığı dönüşümler Âşık Mahzuni Şerif Örneklemi üzerinden Mahzuni'nin hem monolojik medya dönemi hem de özellikle sosyal mecralardaki dolayıma giren çeşitli görünümleri üzerinden ifade edilmektedir. Bu çalışma Mahzuni Şerif'in medya içerisindeki görünümüne, sosyolojik ve tarihsel boyutta getirdiği açıklamalarla bilimsel sistem içerisinde yer bulmayı hedeflemektedir.
Deneysel çalgıların tasarımsal süreçleri, işlevsellikleri, dönüşümleri ve çalgı yapım kültürü içinde konumlandırılışları
Deneysel çalgılar ve deneysel çalgı yapımcılığı, özellikle son yüzyılda giderek artan görünürlüklerine rağmen konservatif bir meslek ve üretim alanı olarak kabul edilen çalgı yapımcılığı açısından yeterince irdelenmemiş ve bu mesleğin kültürel alanı içinde henüz hak ettiğince konumlandırılmamıştır. Her ne kadar çalgı sınıflandırma sistemlerinde yer bulan bazı deneysel çalgı örnekleri olsa da bunlar kategorize edilirken kullanılan taksonominin kuralları içinde kalmakta ve "deneysel çalgı" olarak şubelendirilmemektedirler. Hattâ çalgıların kullanılırlıklarına ve kültürel özelliklerine bakılmaksızın—sadece sesin çalgıda nasıl oluştuğuna odaklanan Hornbostel-Sachs Çalgı Sınıflandırma Sistemi gibi—yapılan modern sınıflandırmalarda çalgının deneysel ya da konvansiyonel oluşu zaten sorgulanmamaktadır. Ancak kültürel ve sosyolojik olarak tartıldıklarında deneysel çalgıların ortaya çıkış nedenlerinin, tını ideallerinin, gelecek perspektiflerinin ve özellikle bazı deneysel çalgı yapımcıların vurgulanmaya değer hayat hikayelerinin, müziği ve etrafında gelişen kültürel alanı nasıl etkilediği rahatça gözlenebilmektedir. Tüm bu nedenlerle bu çalışma, deneysel çalgıların tasarım süreçlerinin, işlevselliklerinin, dönüşümlerinin ve yapısal özelliklerinin konvansiyonel çalgılardaki süreçlerden sağlıklı bir şekilde ayrıştırılarak alternatif bir kategorizasyonun önünü açabilecek kriterler önermeyi ve bu doğrultuda, seçilen örneklemin tasnifini amaçlamaktadır. Dolayısıyla çalışmada irdelenmeye girişilen böylesi ayraçlar, bir deneysel çalgı organolojisinin kapılarını aralamakta ve bu bağlamda kültür ve organoloji bilimi arasında tutarlı bir köprü kurulmasına katkı sunmayı hedeflemektedir. Deneysel çalgıları mümkün kılan en önemli itici güçlerin başında teknolojik gelişmelerin sürekliliğine paralel gelişen ve değişen malzeme bilgisi gelmektedir. Özellikle kültürel-coğrafi malzemelerin ve hammaddelerin de deneysel çalgı yapımında ne denli önemli olduğu vurgulanırken tutarlı bir terminoloji oluşturmak için ayrıştırılması gereken tasarım tarzları da belirlenmelidir: Önerilen kurallar ve ayraçlar ışığında, çalgıların uğradığı her yapısal değişikliğin deneysel bir çalışma olmadığı, aksine, çalgının gelişim sürecinde ihtiyaçlara verdiği cevaplar olduğu örneklenebilmiştir. Bazı kullanılmış gündelik malzemelerin hızlı bir tasarım fikri ve birkaç eklenti ile çalgıya dönüştürülmesi repurposing kavramı altında yer bulmuştur. Buna paralel olarak var olan iki ya da daha fazla çalgının yine aynı düsturla birleştirilmesi brikolaj kavramı içine şubelendirilebilmiştir. Ayrıca çalgılar üstünde yapılan kimi yapısal geliştirmelerin ve bazı eklentilerin çalım tekniklerine ve çalış jestikülasyonlarına olan etkisi—örneğin sonuçları bugün extended techniques olarak bilinen genişletilmiş teknikler de dahil—çalgıları performatif bir alana taşıyabilmektedir. Bu çalışma deneysel çalgıların, salt "çalgı" olma vasıflarının dışında kültürel ve tasarımsal anlamlar barındırdığı; alternatif tını idealleri, çalım pratikleri hattâ ses sistemleri aramak için yola çıkan yapımcılar tarafından üretildiği, vb. birçok örnek içermektedir. Dahası bugünün endüstriyel müziğine ve buna hizmet eden konvansiyonel çalgılara karşı söylem barındıran, kimi zaman protest manifestolara eklemlenen tasarımlara sahip deneysel çalgıların saptanabildiği bir çalışma olmuştur. Bunun yanında artık deneysel çalgı yapımcılığını destekleyen/fonlayan kimi kuruluşların da varlığı bu olgunun iyice tanımlanmasını zorunlu kılmıştır. Tüm bu başlıklarla deneysel çalgıların toplumsal anlamda alımlanmalarının, müzikal kullanımlarının, tasarımsal ve kültürel anlamlarıyla ayrıksı konumlarının saptanabilmesinin önü açılmıştır.
Ankara'daki Protestan kiliselerinin dini müzik uygulamaları
Dünya üzerinde bulunan pek çok toplum ritüellerinin içerisinde müziği kullanmaktadır. Ritüel kutsala erişmekte bir araçtır ve ritüelistik müzik de bu aracın ögelerinden biridir. Ritüeller toplumun inanç biçimini ve kimliğini oluşturmakla beraber müziğin söylem gücünden yararlanmaktadır. Bundan dolayı da ritüelistik müzikteki sözler derin dini anlamları içermektedir. İnançlı bir toplumun ritüelistik müziğini anlayabilmek için ritüellerinin dini boyutlarını ele almak gerekecektir. Bu gereklilik Ankara'da bulunan Protestan kiliselerinin ritüelistik müzikleri için de geçerlidir. XVI. yüzyılda ortaya çıkan Protestan Reformu, Hristiyan inanç düşüncesinde ve ritüellerinde farklılaşmalar meydana getirmiştir. Erken dönem Protestan Kilisesi'nin içerisinde kullanılan dini müzik üretme yaklaşımları günümüz Ankara Protestan kiliselerinin dini müziklerinde de görülmektedir. Ankara'da bulunan Protestan kiliselerinin ritüelistik müziklerini ele alırken performans kavramı ön plana çıkmaktadır. Ritüeller, kutsalın ortaya konduğu esnada gerçekleştirilen bir performans biçimidir. Kutsal performansların içerisindeki tüm soyut ve somut dini ifadeler ritüel oyuncularıyla ilişkilidir. Erving Goffman'ın "dramaturji" kavramı performansların ifade biçimlerini çerçevelemektedir. Performans icrasındaki set, tutum ve görünüş vitrini meydana getirmektedir. Oluşturulan vitrin ise sahne, rol ve takım gibi kavramlarla ilişkilidir. Ankara'daki Protestan kilise performanslarının sahnesi apsistir. Ritüelistik müziklerin tamamı apsiste icra edilir. Sahnede yer alan müzisyenler ve tüm kilise mekânı için en belirleyici etken imanlı rolüdür. Tüm imanlılar bir takım meydana getirirler. İmanlı takımının manevi lideri başpastör rolüyken müzisyen takımının lideri tapınma önderi rolüdür. Performans sahnesinde söylenen ilahilerin yapısı incelendiğinde çeşitli kültürel etkileşimler bulabilmek mümkündür. Din dışı müzik türündeki ezgilerin Protestanlığa uygun şiirlerle kutsallaştırıldığı görülmektedir. Kanon, ritüelin bir ögesi olarak ve müziğin içerisinde yer alarak Protestan Hristiyan kültürünü toplumsal hafızada yaşatmaktadır. Kutsal Kitap ayetlerinin birebir bestelenmiş halleri repertuarda bulunmaktadır. Ayetlerin birebir alınmadığı ilahilerin sözleri çoğunlukla Kutsal Kitap ayetlerine atıf yapmaktadır. Böylece kutsal kanondan çıkan metinler estetize edilmektedir. Bu tür yapılan bestelerde Kutsal Kitap anlatısının temalarını bulabilmek mümkündür. Arkaik kültürlerde de bulunan doğum, ölüm ve yeniden doğum temaları İsa'ya atfedilerek ilahilerde sıkça işlenmektedir. Ankara'daki Protestan kiliselerinin dini müziklerinde XVI. yüzyıl dini anlayış biçimi korunmaktadır.
Bir kompozisyon tekniği olarak genişletilmiş tekseslilik
"Doku" müziğin bir unsuru olarak 20. Yüzyılın ilk yarısında tanımlanmış ve sınıflandırılmıştır. Genellikle "tını" ile birlikte anılan ve bestecilerin arayışlarının bir sonucu olarak bir "kendiliğindenlik" içerisinde ele alınan "doku"nun yaygın olarak, Avrupa Klasik Müzik geleneğinin doğrusal hareketi kapsamında çerçevelendirildiği görülmektedir. Bu yaklaşımda, "parti sayısı" esas alınmakta ve tek partiden çok partiye doğru bir "ilkel–gelişkin" spektrumu oluşturulmaktadır. Hâkim literatürün Avrupa merkezli (ve/veya kaynaklı) olduğu düşünüldüğünde, diğer müzik kültürlerinin tanımlanması da bu spektrum içerisindeki konumlanışlarına koşut olarak gerçekleşmektedir. Bu tarz sayısal indirgemelerle yapılan monofoni, homofoni, polifoni şeklindeki sınıflandırmaların, ortaya çıkmış oldukları paradigmaya ilişkin dahi eksik sonuçlar verirken, hem değişen paradigmalar göz önünde bulundurulduğunda hem de farklı kültürlere uygulanmaları söz konusu olduğunda yeniden ele alınmaları gerekmektedir. Dolayısıyla bu çalışmada "doku" kavramı ile sınıflandırmalarına ilişkin kapsamlı bir araştırma ve değerlendirme yapılmıştır. Bu süreçler, "doku"nun farklı açılardan ele alınabileceğini göstermiş, bir sınıflandırma kriteri olarak "parti sayısı"nın da sınırlayıcılığını ortaya koymuştur. Araştırma esnasında, "teksesli" olarak sınırlandırılan monofonik dokunun aslında birçok katmandan oluşabileceği ve aslında bunun genel-geçer bir sistem dahilinde olmasa da besteciler tarafından denendiği gözlemlenmiştir. Bu sebeple çalışmanın temel odağı, çok katmanlı monofonik bir doku tasarlanabilmesine olanak veren, öznel bir bestecilik tekniği ortaya konulması olarak belirlenmiştir. Genişletilmiş Tekseslilik olarak adlandırılan bu tekniğin oluşturulabilmesi için literatürdeki "doku" unsurları üzerinden çeşitli denemeler yapılmış; bilişsel algının bu noktadaki işlevine ilişkin alanyazın araştırılmıştır. Çalışmanın sağlıklı yürüyebilmesi için teksesliliğin nerede başlayıp, nerede bittiğine ilişkin arayışlar esnasında "bağlam" konusunun önemi ortaya çıkmıştır. Bir müzikal unsur, bazı bağlamlarda monofonik dokuya hizmet ederken bazılarında polifonik dokunun önemli bir işlevi olarak kullanılabilmektedir. Dron, bu unsurların dikkat çekici örneklerinden birisidir. Böylesine bulgular da "doku"nun, literatürde de yer yer karşılaşıldığı üzere, "illüzyon" olabilme özelliğine de dikkat çekmektedir. Tekseslilik sınırları aşılmadan, monofonik dokunun genişleme alanlarının tespit edilmesi amacıyla yapılan denemelerle, varsayımlar sınanmıştır. Uygulanabilecek dokusal manipülasyon fikirlerinin sunulması, görseller yoluyla yapılmış ve bu yolla anlaşılabilirliğin arttırılması hedeflenmiştir. Süreçte ortaya çıkan kavramlar için terim önerileri yapılmıştır. Bunlardan en dikkat çekici olanı, "Mikromonofoni"dir. Kavram, monofonik dokunun dikey ve yatay spekturumlarının manipülasyonları ile, çokseslilik oluşmadan dokunun katmanlanabilmesine ilişkin bir teknik olarak ortaya konulmuştur. Geliştirilmeye oldukça uygun yapısıyla, besteci ve araştırmacılar tarafından da ele alınabileceği düşünülmektedir. Genişletilmiş Tekseslilik tekniği ile bestelenen örnek bir eser de tekniğin düşünce şekline ve işlerliğine ışık tutması amacıyla çalışmanın ekinde sunulmuştur.
Kavramsal sanat paradigmasında çalgı yapım; lutiyeliğin postmodern duysal tasarım alanlarına dönüştürücü izdüşümleri
Sesin tasarımsal bir malzeme olarak "işlevsel" ve "kavramsal" özelliklerinin keşfedilmeye başladığı 20. Yüzyılda yaşanan duysal paradigma değişimleri avangart müzik ve çalgıyapım pratiklerine de yansıyarak köklü dönüşümlere vesile olur. Yüzyıl boyunca ardı ardına gelen "kavramsal" dönüşümler bu süreci daha derinleştirir. Diğer taraftan yaşanan sessel farkındalık, ses fenomenin dışavurumsal bir tasarım dili olarak daha da ilgi çekici hâle gelmesine ve buna koşut sanatçıların kavramsal arkaplanlı yenilikçi ve yaratıcı üretimler vermesine olanak tanır. Kavramsallığı ön planda tutan bu derinlikli üretimler ortaya çıkmaya başladıkça yerleşik müzik kanonunun hâkim olamadığı, anlaşılması ve kontrol edilmesi güç, alışılmadık birçok değişkenli besteleme, icra ve enstrüman tasarım yaklaşımı gündeme gelir, ancak uzun süreler kabul görmez ve "ötekileştirilir". Özellikle ses sistemleri üzerine köklü değişimlerin gerçekleştiği müzik ve duysal tasarım pratiklerinde buna koşut yeni enstrümanlar yaratmaya başlayan ve 20. Yüzyılda çok fazla anlaşılamayan ya da görmezden gelinen birçok besteci ve ürettikleri yaratıcı enstrümanlar, 21. Yüzyıl müziğinin yenilikçi çalgıyapım anlayışının yapı taşlarını oluştururlar ve bu anlayış gerçekleşen mekatronik, dijital, yapay zekâ vb. gibi teknolojik sistemlerle daha da pekişir. Tüm bunların bir yansıması olarak 21. Yüzyılda sound art ve sound sculpture gibi sanatsal alanlar ve yenilikçi/yaratıcı enstrüman tasarımı gibi alanlar arasındaki yapısal ve "kavramsal" sınırlar muğlaklaşır ve benzeşir. İçinde yaşadığımız yüzyılın Zeitgeist'ına uygun olarak çeşitli dönüşümler gerçekleştiren çalgıyapım alanlarıysa akademik olarak da tüm bu dönüşümlerden etkilenir. Bu tez çalışmasında tüm bu yenilikçi ve yaratıcı çalgıyapım pratiklerinin akademik konumlanışları irdelenirken alternatif ve yenilikçi bir yaklaşım olarak "Kavramsal Enstrüman Tasarımı" kavramı önerilir ve genel olarak "Çalgıyapım süreçlerinde tükenen tasarım ve üretim pratiklerinde kavramsal sanat ve tasarım kökenli bir üretim anlayışı yeni ve yaratıcı bir çözüm sunabilir mi?" sorusu üzerine odaklanılır.
Teorik modeller temelinde Anadolu halk müziğinde usûl meselesine yeni bir yaklaşım
Bu çalışma, Anadolu halk müziğinde tarihsel olarak teorik düzeyde çeşitli sorunlar barındıran ve günümüzde de çözüme kavuşturulmayı bekleyen usûl meselesine odaklanmaktadır. Yorumsamacı (hermeneutik) yaklaşıma dayalı ve nitel bir bilimsel araştırma olarak tasarlanan çalışmada, tarihsel inceleme ve yapısal analiz yöntemleri temel alınmıştır. İlk yöntem kapsamında tarama tekniği, ikinci yöntemde ise müziksel analiz yöntemi kullanılmıştır. Tarihsel yaklaşım çerçevesinde, Anadolu'nun klasik ve halk müziği geleneklerinde ritim ve usûl boyutlarına ışık tutan yazılı kaynaklar incelenmiş, bu kaynaklarda çeşitli teorisyenler tarafından ortaya konulan teorik modeller ele alınmıştır. Bu modeller, benzerlik ve farklılıkları üzerinden çok yönlü ve eleştirel bir yaklaşımla analiz edilmiş, böylece çalışmanın tarihsel bir zemine dayandırılması sağlanmıştır. İncelemeler sonucunda, nazariyat tarihinin usûl anlayışı bakımından dört karakteristik modele sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu kapsamda; (i.) düşünsel odak, (ii.) temel kavram, (iii.) tarif tarzı, (iv.) sınıflama tarzı, (v.) dil ve (vi.) terminoloji, olmak üzere altı farklı kriter üzerinden usûl nazariye tarihinde karakteristik özellikleriyle ayrışabilen dört temel teorik model; (i.) Devir Modeli (DM), (ii.) Bâtınî Sembolizme Bağlı Usûl Modeli (BUM), (iii.) Bestesel Seyire Dayalı Usûl Modeli, (BSUM) (iv.) Tonaliteye Dayalı Usûl Modeli (TDUM) şeklinde adlandırılmıştır. Çalışmanın bulguları, mevcut teorik modellerin çeşitli problemler içerdiğini ve halk müziğinin yöresel, bölgesel ve yerel çeşitliliğini yeterince temsil edemediğini ortaya koymuştur. Çalışmada, bu eksikliklerin giderilmesi amacıyla, usûl kavramı darp, nakre, mertebe ve vezin gibi temel bileşenleriyle bütüncül bir yaklaşımla yeniden ele alınmış; usûl teorisinde süregelen sorunların çözümüne yönelik yeni bir yaklaşım geliştirilmiştir. Bu çerçevede, yerel halk ezgileri ve türkülerinden oluşan bir repertuvar üzerinde analizler yapılmış, halk müziğinin ritmik yapısına dair önemli bulgular elde edilmiştir. Çalışma kapsamında, yerel derleme kayıtları ve icra materyallerine dayanılarak toplamda 80 eser incelenmiştir. Bu eserlerin, yeni yaklaşım doğrultusunda dikte yöntemiyle analizleri gerçekleştirilerek usûl tespitleri yapılmış, ayrıca usûllerin isimlendirme ve notasyon bilgilerini içeren bir formatta yeniden notaya aktarımı sağlanmıştır. Elde edilen veriler, halk müziğinde geleneksel usûl teorisinin dışında kalan özgün ritmik devirlerin varlığını doğrulamış ve bu yapıların teorik bir çerçevede tanımlanmasının gerekliliğini ortaya koymuştur.
Stereo ses sistemlerinde dinleyici konumu kaynaklı bozulmaların analizi ve iyileştirilmesi
Stereo teknolojisinin temel amacı dinleyiciye iki boyutlu bir ses alanı sunarak, bu iki boyutlu alanda sesin uzamsal özelliklerinin algılanmasını sağlamaktır. Ancak hoparlör kullanılan stereo ses sistemlerinde, ses kaynaklarının konum bilgisinin ideal bir şekilde aktarılabilmesi için dinleyicinin sweet spot olarak adlandırılan dinleme konumunda bulunması gerekmektedir. Sweet spot, mesafe ve açısal anlamda hoparlörlerin ve dinleyicinin bir eşkenar üçgenin köşeleri gibi düşünülerek konumlandırıldığı bir sistemde, dinleyiciye ses konum bilgilerinin en doğru şekilde aktarılabildiği oldukça dar bir alan olarak açıklanmaktadır. Stereo bir ses sisteminde sweet spot haricindeki pozisyonlarda, ses kaynaklarının frekans, genlik ve faz gibi temel özelliklerinde sapmalar meydana gelmektedir. Bu sapmalar, dinleme yapılan odanın etkisi göz ardı edildiğinde ses dalgalarının iki kulağa farklı zamanlarda, farklı genliklerde ve farklı frekans içerikleriyle ulaşmasından kaynaklanmaktadır. Dinleyici konumunun değişmesiyle birlikte stereo görüntüde meydana gelen bozulmalar, hem ses kaynağının doğru algılanmasını zorlaştırmakta hem de stereofonik deneyimi olumsuz etkilemektedir. Bu bağlamda, stereo sistemlerde dinleyici konumuna bağlı olarak ortaya çıkan bozulmaları analiz etmek ve iyileştirmek önemli bir araştırma alanıdır. Bu tez çalışması, stereo ses sistemlerinde dinleyici konumuna bağlı olarak ortaya çıkan bozulmalarının analiz edilerek iyileştirilmesine yönelik çözümler geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, çalışmada kullanılmak üzere binaural mikrofon üretilmiş, kalibre edilmiş ve tam yansımasız odada, yatay eksende 5'er cm'lik konum aralıkları ve azimuth açısında 15'er derecelik basamaklarla belirlenen, sweet spot dahil toplam 169 farklı pozisyonda, logaritmik sinüs süpürme sinyali kullanılarak dürtü tepkileri (impulse response) kaydedilmiştir. Ardından geliştirilen özgün bilgisayar programı yardımıyla sweet spot verisi ile bozuk konumların verileri dekonvolve edilerek her olası konum ve açı için düzeltme katsayıları elde edilmiştir. Düzeltme katsayıları ilgili konum ve açıların verileri ile toplanmış, bu sayede iyileştirilmiş dürtü tepkileri elde edilmiştir. İyileştirilen dürtü tepkileri orijinal sinüs süpürme sinyali ile konvolüsyon işlemine tabi tutularak ilgili konum ve açıdaki iyileştirilmiş frekans tepkilerine ulaşılmıştır. Son olarak bu sinyaller ilgili konum ve açılarda tekrar kayıt altına alınmıştır. Bu sayede iyileştirilmiş sinyallerin tamamı sweet spot verisi ile kıyaslanarak önerilen sistemin verimliliği test edilebilmiştir. Elde edilen bulgular, stereo sistemlerde dinleyici pozisyonuna bağlı olarak oluşan zaman ve frekans düzlemindeki bozulmaların matematiksel olarak modellenebileceğini ve impulse response tabanlı düzeltme algoritmaları ile giderilebileceğini göstermektedir. ITD'nin (kulaklar arası zaman farkı) etkili olduğu alt frekans bantlarındaki bozulmaların iki mikrofonun ayrı ayrı analiz edilmesi sonucu oluşturulan algoritma ile, IID'nin (kulaklar arası şiddet farkı) etkili olduğu üst frekans bantlarındaki bozulmaların ise iki kulağın ortalamasının analiz edilmesi sonucu oluşturulan algoritma ile %80'e kadar ulaşan hata azaltma oranlarında iyileştirilebileceği görülmüştür. Ayrıca çalışma kapsamında mesafe ve açı hesaplayan renk sensörleri ile paralel bir şekilde çalışarak hoparlörlerden çıkan ses sinyallerini dinleyici konumuna ve baş açısına göre düzelten özgün bir dijital sinyal işleyici (DSP) yazılımı da geliştirilmiştir.
Performans ve kültürel bellek: Horon pratiklerinde toplumsal anlamlar
Geleneksel halk dansları; yerel, ulusal ve küresel temsil biçimleriyle, birçok farklı disiplin açısından anlamaya yönelik bilimsel süreçleri yönlendiren bir konuma sahiptir. Bu konumuyla, kültürel çalışmaların temel malzemelerinden birini oluşturan halk dansları, içerdiği etnografik unsurlarla birlikte gelenek, bellek ve kimlik bağlamlarında performansın toplumsal boyutlarının anlaşılmasına olanak sağlamaktadır. Halk danslarının bu imkânları, müzikoloji sahasında yapılabilecek disiplinlerarası çalışmalara katkı sağlama ihtimâli bakımından önemlidir. Horon, performans alanı bulduğu tüm coğrafyalarda "birlikte dans etme" fikriyle toplumsal bütünleşmeye vurgu yapan ve bir örneklem olması bakımından bu çalışmanın temel malzemesini oluşturan bir halk dansıdır. Yerelde ülkenin kuzeydoğusunu temsil ederken, ulusal ölçekte, kent yaşamında aktif bir kullanım alanına sahiptir. Buna ek olarak horon, ülke sınırları dışında da belli başlı coğrafyalarda farklı etnik temsiliyetleri de bünyesinde barındırmaktadır. Bu çalışma, horon pratiklerinin performatif dinamiklerine odaklanarak, kültürel bir analiz yapmayı hedefler. Araştırmanın temel konusunu; gelenek, modernite ve medya bileşenleri doğrultusunda horon pratiğinin toplumsal anlamları oluşturur. Çalışmanın ilk bölümünde, problematik durum tespiti yapılmıştır. Tez çalışmasının amacı ve önemine ilişkin görüşler bu bölümde aktarılmıştır. İkinci bölümde, araştırmada kullanılan yöntemlere ilişkin bilgiler yer almaktadır. Buna göre, çalışmanın neden nitel bağlamda gerçekleştirildiği ve alan çalışması sürecine girildiği açıklanmıştır. Performans araştırmaları ve bellek teorileri çerçevesindeki tanımlama ve değerlendirmelere üçüncü bölümde yer verilmiştir. Bu bölümdeki detaylar, performansın folklorik ve sosyolojik bağlamdaki etkilerine odaklandığı gibi, bellek mekanizmalarının, toplumsal performans ve kültürel süreklilik bakımından hangi temsiliyetleri barındırdığı sorunsalı üzerinde yoğunlaşmıştır. Dördüncü bölümde ise horon pratiğinin dinamikleri ve performans araçları; yerel, tiyatrâl ve medyatik dolayımlarıyla birlikte ele alınmıştır. Beşinci ve altıncı bölümlerde, bulgularda elde edilen verilerin kuram ile entegrasyonu sağlanmış, geliştirilen yeni önermelerle birlikte sonuca ulaşılmıştır. Elde edilen sonuçlar, horon pratiğinin toplumsal anlamlarına yönelik bilgi üretimine ilişkin özellikler içerirken, dans kuramına müzik bilimleri alanından katkı sunabilecek nitelikte; bellek, performans ve bağlam eksenindeki önermeleri de kapsamaktadır. Bu çerçevede ortaya çıkan sonuçlar; horon performanslarının akademik olarak ele alınma şekillerindeki farklılıklara vurgu yapar niteliktedir.
Makine öğrenmesi yoluyla öznitelik tabanlı tını karşılaştırması ve arayüz tasarımı
Günümüzde makine öğrenmesi teknolojileri, büyük veri çağının en belirleyici unsurlarından biri olarak konumlanmıştır. Dijital ortamda üretilen ve depolanan veri miktarının hızla artması, bu verilerin sınıflandırılması, organize edilmesi ve anlamlandırılması süreçlerini manuel yöntemlerle sürdürülemez hale getirmiştir. Bu noktada makine öğrenmesi, karmaşık veri kümeleri arasındaki örüntüleri otomatik olarak tanımlayabilme ve bu örüntülerden yüksek doğrulukta tahminler üretebilme kapasitesiyle, veri organizasyonu ve içerik temelli bilgi erişim sistemlerinde devrim niteliğinde bir rol üstlenmiştir. Özellikle metin, görsel ve işitsel içeriklerin analizinde kullanılan bu teknolojiler, yalnızca bilgiye erişimi kolaylaştırmakla kalmamış; aynı zamanda üretim süreçlerinin otomasyonunda da önemli bir dönüşüm yaratmıştır. Bu tez çalışması, söz konusu dönüşümün müzik üretim süreçlerindeki yansımalarına odaklanmaktadır. Dijital ses teknolojilerinin gelişimiyle birlikte, müzik prodüktörleri milyonlarca örneklenmiş sese çevrimiçi platformlar aracılığıyla erişebilmektedir. Ancak bu çeşitlilik, üretim sürecinde doğru sesi seçme aşamasını hem zaman hem de verimlilik açısından önemli bir sorun haline getirmiştir. Bu problemden hareketle çalışma, makine öğrenmesi temelli tınısal benzerlik analizine dayalı bir arayüz sistemi tasarlamaktadır. Çalışmanın amacı, seslerin içerik temelli analizi yoluyla otomatik sınıflandırma ve benzerlik tespiti gerçekleştirebilen bir sistem geliştirerek, müzik prodüksiyon sürecindeki ses seçimini hızlandırmak ve ses organizasyonunu optimize etmektir. Araştırma kapsamında, kick, snare, rim, clap, cymbal, hat ve bass olmak üzere yedi farklı enstrüman sınıfından oluşan 6435 tek-atım (one-shot) ses dosyası içeren bir veri seti oluşturulmuştur. Bu seslerden 42 adet spektral ve zamansal öznitelik çıkarılmış, elde edilen öznitelikler hem klasik makine öğrenmesi mimarileri hem de derin öğrenme tabanlı yapay sinir ağı (YSA) mimarisiyle eğitilmiştir. YSA modeli, üç farklı öznitelik setiyle (tüm öznitelikler, en etkili 20 öznitelik ve en etkili 10 öznitelik) yeniden eğitilerek performansları doğruluk, kesinlik, duyarlılık ve F1 skorları üzerinden karşılaştırılmıştır. Çalışma sonucunda derin öğrenme mimarisinin, özellikle düşük frekans bölgelerindeki kick ve bass sınıflarında daha yüksek doğruluk oranlarına ulaştığı belirlenmiştir. YSA'nın gömü (embedding) katmanında elde edilen temsiller, seslerin tınısal benzerliklerini temsil eden çok boyutlu vektör uzayları oluşturarak benzerlik analizinin doğrudan kategorizasyon sürecine entegre edilmesini sağlamıştır. Tez kapsamında geliştirilen Streamlit tabanlı arayüz, kullanıcıların kendi ses dosyalarını yükleyip bu dosyalar arasındaki tınısal yakınlıkları analiz edebileceği etkileşimli bir platform sunmaktadır. Arayüz, benzer sesleri listeleyebilmekte, sınıflandırma sonuçlarını görselleştirebilmekte ve yerel ortamda çevrimdışı olarak çalışabilmektedir. Sonuç olarak bu tez, makine öğrenmesi ve derin öğrenme teknolojilerinin müzik teknolojisi alanındaki veri organizasyonu, ses analizi ve yaratıcı üretim süreçlerine entegrasyonuna yönelik yenilikçi bir yaklaşım sunmaktadır. Geliştirilen sistemin açık kaynaklı yapısı sayesinde hem akademik araştırmacılar hem de müzik prodüktörleri için yeniden üretilebilir, geliştirilebilir ve pratik bir çözüm önerisi sunduğu öngörülmektedir.
Kimlik, performans, müzik: Samsun ili Canik İlçesi Yavuz Selim Mahallesi romanları örneği
Bu çalışma, Samsun ili Canik ilçesi Yavuz Selim Mahallesi'nde yaşayan Roman topluluğunun müzikle kurduğu çok boyutlu ilişkiyi, kimlik ve performans kavramları çerçevesinde etnomüzikolojik bir perspektifle incelemektedir. Araştırmanın çıkış noktası, Roman müzisyenlerin müzik aracılığıyla kimliklerini nasıl inşa ettikleri, bu kimliği hangi toplumsal ve kültürel bağlamlarda temsil ettikleri ve aynı zamanda nasıl sürdürdükleri sorusuna dayanmaktadır. Bu doğrultuda müzik, yalnızca estetik bir üretim alanı değil; toplumsal rollerin, aidiyetlerin, tarihsel deneyimlerin ve gündelik yaşam pratiklerinin görünür hale geldiği bir ifade biçimi olarak ele alınmıştır. Tezin kuramsal çerçevesi kimlik ve performans kavramlarına dayanmaktadır. Kimlik kavramı, tarihsel süreç içerisinde değişen, çok katmanlı ve dinamik bir yapı olarak ele alınmış; saha çalışmasında elde edilen veriler aracılığıyla Romanların etnik kimlik algısı, müzik pratikleriyle nasıl kesiştiği üzerinden analiz edilmiştir. Romanların Türkiye'de karşılaştıkları ötekileştirme, dışlanma ve damgalanma süreçleri, "öteki" olma deneyimi, tarihsel travmalar ve kolektif hafıza perspektifinden değerlendirilmiştir. Performans kavramı ise Turner, Schechner ve Goffman gibi kuramcıların görüşleri ışığında tartışılmış; müziğin yalnızca sanatsal bir icra değil, aynı zamanda kimliğin temsili, toplumsal görünürlük ve sosyal statünün inşasında belirleyici bir unsur olduğu ortaya konmuştur. Araştırmada kullanılan yöntemler; katılımcı gözlem, derinlemesine mülakatlar ve literatür taramasından oluşmaktadır. Yavuz Selim Mahallesi'nde gerçekleştirilen saha çalışmasında Roman müzisyenlerin yaşam deneyimlerine, müzik pratiklerine ve toplumsal bağlamdaki konumlanışlarına odaklanılmıştır. Bu yöntemler aracılığıyla müziğin Roman toplumu için yalnızca ekonomik bir emek biçimi olmadığı, aynı zamanda sosyal dayanışma, kültürel aktarım, toplumsal statü ve aidiyetin kurucu unsurlarından biri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, Roman müziğinin kimlik inşası, toplumsal temsiliyet, cinsiyet ilişkileri, kültürel aidiyet ve emek süreçleriyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Roman müzisyenliği; sanatsal üretimin ötesinde, ekonomik geçim kaynağı, toplumsal aidiyet göstergesi ve kültürel direniş alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Çalışmada ayrıca Roman kadınlarının müzikal performanslarının görünür kılınmasının önemi vurgulanmış, toplumsal cinsiyet rolleri çerçevesinde kadın müzisyenlerin yaşadıkları deneyimlerin ayrı bir araştırma konusu olabileceği belirtilmiştir. Sonuç olarak bu tez, Roman müzisyenliğini çok boyutlu bir toplumsal fenomen olarak ele almış; müziğin kimlik inşası, toplumsal temsiliyet, cinsiyet rolleri ve emek süreçleriyle nasıl kesiştiğini ortaya koymuştur. Gelecek araştırmalarda farklı coğrafyalardaki Roman topluluklarının karşılaştırmalı incelemelerinin yapılması, Roman müziğine dair bilgi birikiminin zenginleşmesine katkı sağlayacaktır. Bu doğrultuda çalışma, Roman müzisyenliği üzerine daha kapsayıcı, eleştirel ve disiplinlerarası yaklaşımların geliştirilmesine öncülük etmeyi hedeflemektedir.
Miks işlemine hazırlık bağlamında ses analizi ve otomatik ekolayzer işlemleri
Müzik yapım zincirinde miks, yoğun konsantrasyon gerektiren ve bazen uzun sürebilen kritik bir aşamadır. Miks projesinin hazırlanması ve ön miks gibi işlemler de yorucu olabilmektedir. Bu bağlamda ön miksin kısa sürede hazırlanmasında yardımcı olacak çeşitli miks araçları geliştirilmektedir. Üretilen araçlar zaman içinde otomatik işlemler yapabilen otomasyon sistemlerine ve yapay zeka destekli ürünlere dönüşmüştür. Mevcut yazılımlar talep edilen görevleri hızla tamamlamakta, karşılaşılan sorunlara öneri ve çözümler getirerek işlemleri kolaylaştırmakta ve kullanıcıya yeni yaratıcı perspektifler sunmaktadır. Son dönemdeki müzik yapımlarında profesyonellerin dışında amatörlerin, müzisyenlerin ve ev stüdyosu gibi oluşumların da denkleme katılmasıyla endüstride yeni eğilimler oluşmaktadır. Bu eğilimlerde de müzik yapımında kullanıma yönelik geliştirilen yeni araçlar önemli rol oynamaktadır. Tez çalışması kapsamında analiz ve otomatik ekolayzer eşleme becerisine sahip bir yazılım geliştirilmiş ve AVE olarak isimlendirilmiştir. MathWorks MATLAB aracılığıyla geliştirilen programda temel olarak Hızlı Fourier Dönüşümü (Fast Fourier Transform) yöntemi kullanılmış, işlemleri gerçekleştirmek üzere özgün algoritmalar oluşturulmuştur. Birçok programda kullanıcının erişimine kapalı olan parametreler, AVE'de birden çok seçenekle sunulmuştur. AVE ve benzer programların ekolayzer eşleme fonksiyonlarını karşılaştırmak üzere çeşitli akustik çalgılar kaydedilmiş ve yapay sinüs test sinyali oluşturulmuştur. Ayrıca akustik gitar kaydına ekolayzer uygulanarak yeni bir ses örneği de türetilmiş, örnek sayısı artırılmıştır. Deneylerde bazı ses örnekleri referans olarak belirlenmiş, diğer örneklere ekolayzer eşleme uygulanmıştır. Böylece işlenmiş örneklerin, frekans cevabı ve tını yönünden referanslara benzetilmesi hedeflenmiştir. AVE ve diğer programlardan elde edilen sonuçlar AVE ile ölçülerek karşılaştırılmıştır. Ayrıca öne çıkan bulguların doğruluğu ve AVE'nin analiz becerisi, deneylerde başarılı sonuç veren FabFilter Pro-Q 4 ile teyit edilmiştir. AVE'nin ekolayzer eşleme becerisi 8 ayrı programla aşamalı olarak karşılaştırılmıştır. Bu programlar: Izotope Neutron 5, Izotope Ozone 11, FabFilter Pro-Q 4, Sonible smart:EQ 4, IK Multimedia T-RackS 6 modülü olan Master Match X, MeldaProduction MAutoEqualizer, MeldaProduction MFreeformEqualizer ve MeldaProduction MMatcher'dir. Elde edilen sonuçlara göre AVE Aracı'nın, tüm testlerde diğer programlardan daha başarılı olması dikkat çekmiştir. Tez kapsamında yazılımın yapısı, ilkeleri ve fonksiyonları açıklanmış, deney sonuçlarıyla birlikte sınırlılıkları ve potansiyeli tartışılmıştır. Programın sahip olduğu beceriler, AVE'nin mikse hazırlık aşamasına ek olarak kayıtta, mikste ve mastering'te de kullanılabileceğini işaret etmektedir. Ayrıca yazılımın kullanıcıya çok sayıda parametre sunması ve açık kaynaklı olması açısından eğitimde kullanılabilmesi ve geliştirilebilmesi, programın önemli potansiyel çıktılarındandır.
Çoksesli Türk marşlarının müzikal değişim ve gelişim sürecinin incelenmesi (1826-2023)
Bu çalışma, 1826'dan günümüze Türk marşlarının yaklaşık iki asırlık süreçte geçirdiği müzikal değişim ve gelişim süreçlerini incelemektedir. Araştırmanın amacı, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e ve günümüz Türkiye'sine uzanan süreçte, marşların müzikal dönüşümlerini ortaya koymaktır. Marşların; dönemin sosyal, kültürel ve politik dinamikleriyle paralel biçimde değişim gösterebilen bir müzik türü olduğu varsayımıyla olası müzikal dönüşümler sistematik olarak araştırılmıştır. Bulgular, çoksesli marşların II. Mahmud döneminde modernleşme sürecinin bir parçası olarak kurulan Musika-i Hümayun'a getirilen yabancı müzisyenler tarafından bestelenmeye başlandığını, mehter müziğinde ön planda olan ezgi ve ritim yapısının çoksesli Türk marşlarında da aynı şekilde ön planda tutulduğunu, diğer müzikal unsurların ise basit şekilde tasarlandığını göstermiştir. Form yapısı henüz netlik kazanmamıştır. Bu ilk örneklerin ardından I. Meşrutiyet gibi erken sayılabilecek bir dönemde (1876-1908) marş formu geleneksel izlerle birlikte oldukça gelişme göstermiş, belirgin bir form yapısı oluşturulmuştur. Bas nağme bölmeleri, sürekli modülasyonlar ve dinamik zirve noktaları tespit edilmiştir. II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1923) ise gelişmeden ziyade mevcut yapının korunduğu bir dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Form, ritim, armoni ve dinamik yapı korunmuştur. Cumhuriyet dönemi (1923-1950) her alanda olduğu gibi çoksesli müzik alanında da önemli bir değişim dönemi olmuş, geleneksel yapının izleri kaybolmuş, yeni bir marş formunun oluşturulduğu görülmüştür. Ezgi ve ritim yapısında önemli değişimler tespit edilmiştir. Soğuk Savaş yıllarında (1950-1980) marş formunun genel anlamda sadeleştiği görülmüştür. Neo-Liberal dönemde (1980-2000) marş formu yeniden gelişim sürecine girmiş, kanon ve soru-cevap yapıları ile seri pasajlar tespit edilmiş, ritmik yapının ayrıntılı şekilde tasarlandığı görülmüştür. Milenyum döneminde (2000-2023) ritmik ve armonik yapıda popüler müzik etkisi tespit edilmiştir. Çalışmada; betimsel nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde, yapısal analiz yöntemleri ve tarama modeli kullanılmıştır. Çeşitli arşivlerden elde edilen çoksesli marş notasyonları üzerinde tarihsel ve karşılaştırmalı durum çalışması yürütülmüştür. Tümdengelim yöntemiyle geliştirilen araştırma deseninde, dönüm noktası niteliğindeki olay ve dönemler taranmış ve yedi dönem tespit edilmiştir. Toplam 538 çoksesli Türk marşı notasyonuna ulaşılmış, bunlardan 397'sinin kronolojisi oluşturulabilmiştir. Belirlenen yedi dönem içerisinden form, ezgi, ritim, armoni ve çalgılama bakımından gelişmiş ve dönemsel özellikleri yansıtacağı değerlendirilen 16 marş ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Analizlerde form, ezgi, ritim, armoni, dinamik, müzikal ifade ve çalgılama boyutları ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Sonuç olarak çoksesli Türk marşlarının yaklaşık iki asırlık serüveni (1826-2023) dönemsel olarak analiz edilmiş, marşlardaki müzikal değişimler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda çalışma, çoksesli Türk marşlarının bir kronolojisini sunmasının yanında marşların yapısını ve tarihsel gelişimini ortaya koyması bakımından özgün bir katkı sunmaktadır.
Pozitivizmin Türk müzikolojisi üzerindeki etki ve yansımaları
Müzikoloji, tarih boyunca çeşitli düşünsel ve akademik paradigmalarla şekillenmiş ve gelişimini disiplinlerarası bir bilim alanı olarak sürdürmüştür. Müziğe dair araştırmalar tarihsel, kültürel, sosyolojik ve felsefi alanlarla ilişkilendirildiğindeyse, 'bilimsel bilgi' için gerekli teorik ve metodolojik yaklaşımlar her zaman önem taşımış; bu da müzikolojinin yönelim kazanmasında ve gelişiminde belirleyici olmuştur. Bunlardan özellikle Auguste Comte tarafından kuramsallaştırılan "pozitivizm", müzikolojinin "modern" bir bilim olarak yapılandırılmasında derin etkiler bırakmış; Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde Türk müzikolojisinin kuramsal temelini belirleyen en önemli yaklaşımlardan biri olmuştur. Pozitivizm, 'bilimsel bilginin' yalnızca ampirik yöntemlerle gerçekleştirilebileceği inancında olan, metafiziksel ya da spekülatif ideaların bilimsellikten uzak olduğunu savunan bir anlayıştır. Bilimsel çalışmalarda nesnelliği ve ölçülebilirliği ön plana çıkaran pozitivizm, müzikolojideki metodolojik analizlerin ve teorik çerçevenin biçimlenmesinde belirleyicilik kazanmıştır. Ancak pozitivist paradigmanın nesnellik iddiası ve 'bilimsel bilgi'nin kapsamını daraltan yöntem anlayışı, zaman içinde çarpıcı eleştirilere konu olmuş; bu sınırlı bilim anlayışının, kültürel, toplumsal ve ideolojik bağlamları göz ardı ettiği belirtilmiştir. Bu tez çalışması, pozitivizmin Türk müzikolojisi üzerindeki etkilerini çok boyutlu bir perspektifle ele almayı amaçlamaktadır. Tezin ikinci bölümünde pozitivizm kavramı, tarihsel gelişimi ve bilim anlayışına ilişkin kapsamlı bilgiler verilmiş; üçüncü bölümde, pozitivist paradigmanın yalnızca 'bilimsel yöntem' değil aynı zamanda politik ve ideolojik yönelimlere sahip arka planı üzerinde tartışılmış ve 'bilimsel bilgi' üzerindeki manipülatif etkileri değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Dördüncü bölümde, müzikolojinin "modern" bir disiplin haline getirilmesinde pozitivizmin nasıl bir temel sağladığı; müziğin 'bilimsellik' boyutunda nasıl belirleyici bir rol üstlendiği ele alınmıştır. Bu bölümde ayrıca, müzikoloji ekseninde pozitivist paradigmaya yöneltilen eleştirilere yer verilmiş ve "eleştirel" veya "yeni" olarak nitelendirilen müzikolojinin nitelikleri üzerinde durulmuştur. Beşinci bölümde, pozitivizmin Türk müzikolojisi üzerindeki doğrudan etkileri kapsamlı şekilde ele alınarak alt başlıklar halinde Rauf Yekta, Mahmut Ragıp Gazimihal ve Gültekin Oransay gibi müzikologların çalışmaları üzerinden pozitivist metodolojinin izleri değerlendirilmiş; Batı müziği, halk müziği, sanat müziği üzerine günümüz Türkiye'sinde müzikoloji çalışmaları yürüten öncü isimler ve eserleri yanında alandaki pozitivist yapılanma, akademik birimler, kadrolar ve ders içerikleri ele alınmıştır. Altıncı bölümde, eleştirel müzikoloji anlayışının Türkiye'deki yansımaları ve bu yönde çalışmalar yürüten müzikologlar ile alana katkı sunan diğer bilim dallarından çeşitli araştırmacılar ve başlıca eserleri üzerinde durularak Türk müzikolojisinin 'modernleşme'sinde pozitivist paradigmanın yarattığı etkiler, kanıksanmış yöntemler ve bunlara alternatif olarak ortaya konulan çalışmalar tespit edilmiştir. Tezde ulaşılan sonuç, eleştirel nitelikteki akademik araştırmalarda giderek genişleyen literatür mevcut olmasına rağmen Türkiye'de müzikoloji alanında pozitivist paradigmanın hala hakim durumda olduğunu açıkça göstermektedir.
Türkiye ve Kazakistan'da kadın müzisyenlerin yaşadığı sorunların toplumsal cinsiyet bağlamında karşılaştırmalı incelenmesi
Bu tezde, Türkiye ve Kazakistan'daki kadın müzisyenlerin karşılaştıkları mesleki sorunlar toplumsal cinsiyet bağlamında karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada, 10'u Türkiye'den, 10'u Kazakistan'dan olmak üzere toplam 20 kadın müzisyenle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Katılımcıların yarısı Batı klasik müziği, diğer yarısı ise halk müziği alanında faaliyet göstermektedir. Bulgular, her iki ülkede de kadın müzisyenlerin toplumsal cinsiyet temelli eşitsizliklerle karşı karşıya kaldığını; ancak bu sorunların yoğunluk ve biçim açısından farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Çalışma, kadın müzisyenlerin yapısal düzeyde desteklenmesinin ve toplumsal cinsiyet eşitliği politikalarının güçlendirilmesinin önemine vurgu yapmaktadır.
İran ve Azerbaycan tarlarının tarihsel gelişim süreçleri ve yapısal özelliklerinin karşılaştırılması
Tar, mızrap ile çalınan telli çalgılar grubunda yer alan geleneksel bir enstrümandır. Biri diğerinden küçük iki gövedesi bulunmaktadır ve bu gövdelerin üst kısmı deri ile kaplıdır. Gövdeler, uzun bir sap aracılığıyla akort kutusuna bağlanmaktadır. Bu çalgı; Azerbaycan, İran, Afganistan, Türkiye'nin doğu bölgeleri ve İran'ın kuzeyinde bulunan Hazar Denizi çevresindeki bölgelerde yaygın olarak çalınmaktadır. Bu coğrafı dağılım, zaman içinde farklı tarihi süreçlerin ve politik gelişmelerin bir sonucu olarak oluşmuştur. Örneğin, Azerbaycan'ın XIX. yy'da Türkmençay Anlaşması'yla İran'dan ayrılması, tar çalgısının yapısı ve icrası açısından bölgede farklı yönlerde evrilmesine yol açmıştır. Günümüzde bu enstrüman her iki kültürde farklı değerler ile bölgelere özgü kültürel farklılıkların bir yansıması olarak çalınmaktadır. Diğer geleneksel telli çalgılarla kıyaslandığında tarın tarihi çok eskiye dayanmamakla birlikte, geleneksel müzik repertuvarında önemli bir yer edinmiştir. Bu enstrüman, sadece müzikal bir araç değil, aynı zamanda ait olduğu coğrafyaların tarihsel ve kültürel kimliklerini temsil eden sembolik bir değer taşımaktadır. Farklı bölgelerde gelişen kültürel bağlamlara göre tar çalgısının yapısı ve tınısı çeşitlilik göstermektedir. Bu farklılıkların ve benzerliklerin müzikolojik ve etnomüzikolojik açıdan değerlendirilmesi, icracılar ve araştırmacılar için oldukça önemlidir. Bu bağlamda hazırlanan "İran ve Azerbaycan Tarlarının Tarihsel Gelişim Süreçleri ve Yapısal Özelliklerinin Karşılaştırılması" başlıklı bu tez, Azerbaycan ve İran'da kullanılan tar çalgısını tarihsel süreç, yapısal ve teknik özellikler açısından karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma yedi ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın amacı, önemi, kullanılan yöntemi ve problem durumu ele alınmıştır. İkinci bölümde Türkiye'deki mevcut akademik çalışmalar incelenmiştir. Üçüncü bölümde çalışmada kullanılan temel kavramlar açıklanmıştır. Dördüncü bölüm, tarihsel kaynaklar ve edebî metinler ışığında tar çalgısının tarihi ve kelime kökeni üzerinde durmaktadır. Beşinci bölümde tarın Azerbaycan ve İran'daki yapısal özellikleri ayrı ayrı analiz edilmiştir. Altıncı bölümde ise tarın iki kültür içerisindeki konumu karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Son bölümde ise elde edilen bulgular doğrultusunda genel sonuçlara yer verilmiştir. Nitel araştırma yöntemine dayalı olarak yürütülen bu araştırmada tar sanatçılarıyla da görüşmeler yapılmış ve söz konusu görüşmeler tezin ekinde sunulmuştur.
Türk makâm müziğinde kullanılan nîm perdelerin sol klarnetteki icrasına yönelik parmak pozisyonu önerileri
Sol klarnette nîm perdeler hâlihazırda dudağı sıkma ve gevşetme yöntemiyle icra edilmektedir. Geleneksel olarak kullanılan bu teknik, nîm perdeleri elde etmede ana yöntem olarak kabul edilmektedir. Ancak bu tekniğin avantajlarının yanı sıra ortaya çıkardığı birtakım problemler de bulunmaktadır. Bunları; entonasyon, icrada standardizasyon ve nüans problemleri olarak sıralamak mümkündür. Daha önce yazılmış sol klarnet metotlarında hiç değinilmemiş, akademik yazında ise çok nadir olarak yer bulmuş olan "nîm perdelerin çeşitli parmak pozisyonları ile elde edilme" yöntemine, tezin araştırma sürecinde farklı performansların izlenmesi ve kişisel çalışmalardaki deneyimlemelerden yola çıkılarak ulaşılmıştır. Bu yöntemin, alternatif olarak kullanılması, geleneksel yöntemin problem sahalarına çözüm üretilebilmesi, belirlenen pozisyonların perdelerin frekansında yarattığı değişim, icradaki uygulanabilirliği gibi sorulara çalışmada yanıt aranmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde; araştırmanın kapsamı, niteliği, amacı, önemi, problemleri, evren, örneklem, sınırlılıklar ve metodolojiyle ilgili detaylar aktarılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde; ele alınan konu ile ilgili genel bilgilere yer verilmiştir. Bu kapsamda; ilk olarak klarnetin tarihsel gelişimi, perde sistemleri, klarnet ailesi ve klarnetin fiziki yapısı hakkında genel bilgiler aktarılmıştır. Sol klarnetin anlatımı özel olarak kurgulanmış, nîm perdelerin farklı tekniklerle icrası, bu tekniklerin zayıf ve güçlü yönleri incelenmiştir. Konunun teorik kısmı ile ilintili olduğundan, Türk Makâm müziğinde nîm perdelerin anlatımına da yer verilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde; ilk olarak sol klarnetin parmak dizilim sistemi ile ilgili bilgiler aktarılmıştır. Ardından her bir ana perde için tîzleşme ve pestleşme olasılığının incelendiği parmak pozisyonları saptanmış, bu pozisyonların stüdyo ortamında alınan ses kayıtları analiz edilerek frekans, sent ve koma değerleri belirlenmiştir. Perdelerin nasıl bir teoriyle gösterileceğinin ifade edilmesi sonrası, eldeki tüm verilerin nîm perdelerle olan ilişkisi incelenmiş, karşılaştırmalar yapılmıştır. Bölümün sonunda; nîm perdeler ile karşılaştırmalarının yapıldığı pozisyonlarla birlikte yeni bir parmak dizilim sistemi önerisinde bulunulmuştur. Son olarak, pozisyonların nota üzerinde gösterimi ve icrada uygulanabilirliğini ifade etmek için belirlenen örnek eserlerin icrası gerçekleştirilmiş, bu icraların sesli videoları, karekod sistemiyle araştırmaya eklenmiş ve sonuç kısmıyla çalışma sonlandırılmıştır.
2000'ler popüler müziğini küreselleşme, binyıl sonu ve milenyum paradigmaları çerçevesinde yorumlamak: Hegemonya kalıplarının dönüşümü üzerinden popüler müziklere tını ideali ekseninde bir yaklaşım
Toplumlarda sanayileşme ve kentleşmenin hızlanmasıyla sosyal bilimlerin sahip olduğu ilgi etnografik incelemelerden popüler kültür gibi daha geniş kapsamlı olduğu düşünülen başlıklara kaymıştır. Tarih içerisinde bazı düşünürlere göre "dejenere" bazılarına göreyse meta anlamıyla bir "ürün" olarak hakir görülen popüler kültür, başka kanattan, daha güncel yaklaşımlarda, hatırı sayılır göstergeleriyle bir anlam dolaşımına sahip, önemli bir toplumsal olgu olarak değer görmeye başlamıştır. Bu bağlamda öne çıkan başlıklardan olan popüler müzikler, genellikle popüler kültürü tekil bir kütle olarak ya da en azından sayısız bileşenleriyle ele alan yaklaşımlarda hak ettiğince derinlikli ya da müstakil incelemelere/değerlendirmelere konu olamamakta; afakî saptamaların, üstün-körü yargıların gölgesinde kalmakta, ya da, gene bambaşka, tersine bir hattan yaklaşımlarda, diğerinin yüzeyselliğini aratmayacak biçimlerde yüceltilmekte, kutsanmakta, fetişleştirilmektedir. İki durumda da toplum bilimcilerin ya da pseudo-entelektüellerin genel geçer yargılarına sıkışıp kalan popüler müzikler, izlerkitleleri hakkındaki tasavvurlar ve tahayyüllerin sınırlılıklarında, özellikle de duysal gerçeklik alanlarının—tınısal karakteristik ve içeriklerinin, daha kestirme bir ifadeyle de bizatihi kurucu nesnelerinin—dikkate alınmadığı, alınamadığı; böylelikle de araştırmayı şekillendiren veriler açısından noksan kalan bir atıflar örüntüsü hâline gelmektedir. Öte yandan, tüm bu bakış açıları çeşitliliğinden ve etkilerinden faydalanan; dahası, kimi kollarıyla toplum bilimleri alanına şubelendirilen müzikolojinin, disiplinlerarası kazanımlarını saklı tutarak bir yandan da öznelleşmesinin zamanı gelmiştir: Toplumsal, ekonomi-politik hamlelerin, söylem analizlerinin, vb. yörüngesinde, toplumbilimlerinin genelleyici, yanlınkat perspektifleriyle yetinilemeyeceği düşüncesi giderek yaygınlaşmaya başlamıştır. 21. Yüzyılda daha da keskinleştirilerek insan hayatına direkt etkisi olan bir konuma gelen neo-liberal Yeni Dünya Düzeni, müziğin üretim ve tüketim alışkanlıklarının da değişimine sebep olmuştur. Bu değişimlerle ortaya çıkan türler, tını ideali ekseninde bir popüler müzikler üretimini müzik endüstrisine empoze etmiştir. Müziğin hem üretim hem de tüketim kanadının ilgisine sahip olan popüler tınılar zamanla müzik endüstrisindeki yerlerini kuvvetlendirerek, müzik üretiminin merkezinde yer almaya başlamıştır. Hülasa, her ne kadar 21. Yüzyıl sonrası gerçekleşen ekonomik, politik ve toplumsal hareketler, Dünya düzeninde yaşanan değişimlerin anlamlandırılması açısından kritik öneme sahiplerse de, müzikal üretimler hakkındaki değerlendirmelerin salt bu çerçevede yorumlanması gene "araştırma nesnesini" eksik tanımlama riskini taşıyacaktır. Böylesi bir önermeden hareketle, bir yandan toplum bilimcilerin işlevsel çıkarımlarını—referans alanı ve bağlamı göz ardı etmeksizin bir potada eriterek, bir yandan da yenice bir müzikoloji perspektifinden popüler müziklere yaklaşarak, tını merkezli bir çıkarım sağlamak, bu çalışmanın başat hedeflerindendir. Çalışmada, popüler kültür içerisinde önemli bir yere sahip olan popüler müziklerin "milenyum miti" ekseninde yaşadıkları dönüşüm; popüler türlerin yerlerini popüler tını ideallerine ve ses örgülerine bıraktığı önermesi üzerinden irdelenmektedir. Popüler müziğin her evresinde var olan başat, karakteristik, tanımlayıcı ses örgülerinin 21. Yüzyıl ile birlikte, anıldığı şekilde öne çıkışı, müziğin üretim, tüketim ve özellikle de dağıtım pratiklerindeki dönüşüme de koşuttur: Bu dönemde, özellikle Yeni Dünya Düzeni söylemi ekseninde şekillenen ekonomi-politik, toplumsal ve iletişimsel olgu ve paradigmalar yepyeni türlerin ortaya çıkmasını tetiklemiş ve bu türler de ayırt edici kimlik bildirimlerini semiyotik öğeler yerine daha çok sonik verilere, duysal parametrelere dayandırma yoluna gitmiştir. Bu durum, cazip birer araştırma alanı olan popüler müzik türlerinin kuramsallaştırılmaları raddesinde salt kültürel, toplum-bilimsel analizlerle değil, müziğin temel malzemeleri olan zaman ve sesin kompleks örüntüleri olan tını ve ses örgüsü matrisleri üzerinden işleyecek, duysal tasarım alanında, disiplin-içi bir çalışmayı da zorunlu kılmaktadır. Çalışmanın umudu, anılan duysal parametrelere dikkat çekerek, günümüz müzikolojisini müziğin aslî nesnesiyle tekrar yakınlaştırma çabasına bir katkı sağlamaktır.
Metal müzik ve izler-kitlelerince benimsenen kültüre yönelik ötekileştirme politikalarının müzikal, sembolik, toplumsal nedenleri ve bunların kimlik inşası ve komünite kurgusundaki işlevsellikleri üzerine bir değerlendirme
Sanat üretimlerinin, doğaları ve yapıları itibariyle toplum dinamiklerinden bağımsız düşünülemeyecek birer "anlamlandırma" aracı olması, onların deşifresinde izlenecek yolun, ilkin içinde filizlendikleri toplumun kültürel paradigmalarının çözümlenmesi üzerinden şekillendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bir sanat üretimi olarak kategorilendirilen müziğin popülerleşmesinin ya da ötekileştirilmesinin nedenleri sorgulanırken de, dirsek temasında olduğu konuların bütünlüklü bir şeması çıkartıldıktan sonra benimsenen ifade kanonunun da bu kavramlarla olan kesişim ya da ayrışım kümelerinin saptanmaya çalışılması gerekmektedir. Bu bağlamda, araştırmanın odak noktasında yer alan Metal müzik kültürünün okuması yapılırken başvurulan yöntem, üç ana başlık çerçevesinde biçimlendirilmiştir: İlk olarak, Metal müziğin temel karakteristikleri ve dönüşüm evreleri incelenmiş, bunların tarihsel ve müzikal bileşenleri üzerinde durulmuştur; ikinci olarak bu türde kullanılan sembollerin ve performatif ritüelistik edimlerin tarihsel ve kültürel izleği izah edilmeye çabalanmıştır; iki bölümden oluşan son kısımda ise, önce bu türde kullanılan sembolik ifade dilinin kimlik inşa ve ifşasına nasıl yansıdığı araştırılarak toplumsal statülendirilmeyle ilişkisi irdelenmiş; ardından müzik dışı tüketim ürünleri ve pratikleri üzerinden, türün daha geniş bir kamusallık alanındaki tezahürlerine hizmet eden temsiliyet kipleri ve mevcudiyetinin ticarî izdüşümleri aktarılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Metal müzik, Kimlik, Komünite, Altkültür, Sembol ve Alegori, Ritüelistik
Ankara'daki canlı müzik mekânları üzerine sosyo-kültürel çözümleme
Bu çalışmanın temel amacı, Ankara'da faaliyet gösteren kafe, bar, meyhane ve gazino/pavyon/gece kulüpleri (night clubs) gibi canlı müzik mekânlarının sosyo-kültürel yapılarını analiz etmek ve zaman içerisinde bu yapıların ne tür dönüşümler geçirdiğini ortaya koymaktır. Araştırmada, nitel yöntemlere dayalı olarak kültürel analiz ve durum çalışması deseni kullanılmıştır. Katılımlı gözlem ve doğrudan/dolaylı görüşmeler aracılığıyla mekân sahipleri, müzisyenler ve müşteriler arasındaki ilişkiler analiz edilmiş olup müziğin, mekânın, toplumsal yapının ve kültürün birbirini nasıl etkilediği ve bölgeye gelenlerin kültürel kimlikleri ortaya çıkarılmıştır. Ankara, İç Anadolu Bölgesi'nde stratejik bir konumda yer alan, etnik ve kültürel çeşitliliğe sahip bir şehir olarak, Cumhuriyetin ilanı ve başkent olarak kabul edilmesiyle birlikte kozmopolit ve bürokratik bir yapı haline gelmiştir. Diğer yandan Ankara, Anadolu'nun merkezinde ve birçok medeniyetin kesişim noktasında yer alması nedeniyle, bölge olarak zengin bir kültürel köke sahiptir. Ankara'nın başkent olması, bürokratik merkez niteliği taşıması ve birçok üniversiteyi içerisinde bulunduran bir eğitim şehri olması, şehrin sadece idari değil aynı zamanda sosyo-kültürel olarak da zengin olmasını sağlar. Bu çok kültürlü yapı, müzikal çeşitliliğin ortaya çıkmasına ve bu durumun şehirdeki canlı müzik mekanlarına yansımasını sağlamıştır. Ankara'nın bu çok katmanlı ve kozmopolit yapısı, canlı müzik yapılan mekânların sadece belirli bölgelerde yoğunlaşmasının önüne geçmiş, bu mekanların zaman içerisinde büyüyen ve çok merkezli bir konuma gelen kentin geneline yayılmasını sağlamıştır. Diğer yandan, bölgesel kültür ve toplumsal yapıdaki değişimlere bağlı olarak müzikal tercihlerde, canlı müzik mekanlarının yapısında ve işleyişlerinde de farklılaşmalar görülmüştür. Bu bağlamda, canlı müzik yapılan mekanların, orada çalışan müzisyenlerin ve izler kitlenin müzikal eğilimleri de içinde bulundukları sosyo-kültürel dinamiklere bağlı olarak değişim ve gelişim göstermiştir. Ankara'daki canlı müzik mekanları; kafe, bar, meyhane, gazino/pavyon/gece kulüpleri (night clubs) olmak üzere dört ana gruba ayrılmıştır. Bu sınıflandırma, mekanların yapısal özellikleri ve işlevleri göz önünde tutularak yapılmıştır. Böylece Ankara'da yer alan canlı müzik mekanlarının; kentin eğlence kültüründeki çeşitliği, kültürel kimliği ve toplumsal yapısı üzerindeki etkilerini ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Ankara'daki canlı müzik mekânlarının zaman içinde hem coğrafi olarak yayılım gösterdiği hem de değişen sosyo-kültürel yapı doğrultusunda müzikal olarak çeşitlendiği ve şekillendiği görülmüştür. Bu bağlamda, bölgesel kültür, kültürel kimlik ve toplumsal yapı gibi unsurlar, mekânların işleyiş biçimini, izler kitle profilini ve müzisyenlerin müzik pratiklerini doğrudan etkilemiştir. Böylece, Ankara'da canlı müzik mekânı kültürünün, bölgeden bölgeye ve yıldan yıla farklı sosyo-kültürel yapılarla şekillenen, dinamik bir yapı kazandığı sonucuna ulaşılmıştır.
Ayin-i Cem özelinde katharsis fenomeninin müzikteki görünümü
Psiko-etik bir kavram olan "katharsis"in Ayin-i Cem müzikleri özelinde gerçekleşme sürecinin "Thomass Scheff Katharsis Kuramı"ndan hareketle ele alındığı bu tez çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde katharsis kavramının etimolojik ve felsefi kökenine; psikolojik, kültürel ve dini yorumuna; Thomass Scheff Üçlü Katharsis teorisine, tragedya sanatı ögelerine ve katharsis-müzik ilişkisine değinilmiştir. İkinci bölümde Alevi-Bektaşi topluluklarının özellikleri, felsefeleri, yaşam biçimleri, tarihi süreçleri, gelenek ve görenekleri, Ayin-i Cem törenleri üzerinde durulmuş; üçüncü bölümde ise Ayin-i Cem törenlerinde yer alan mersiyeler üzerinden katharsis-söz ilişkisi; semahlar üzerinden ise katharsis-söz, makam, seyir, ritm ilişkisi ele alınarak analizlerle somutlaştırılmıştır. Aristoteles'e göre katharsisin gerçekleştiği tragedyaların amacı acıma ve korku duyguları yaratarak insanı ruhsal dinginliğe ulaştırmanın yanı sıra tutkulardan arındırmaktır. Katharsis, ilk anlamı dışında zamanla dini yönü ağır basan bir kavram haline gelmiştir. Dolayısıyla katharsis acıma ve korku duyguları uyandırmanın yanı sıra dini duygularla da desteklendiğinde gerçekleşme durumu daha da artan bir olgu haline gelmiştir. Bahsi geçen ögelerin varlık bulduğu Ayin-i Cem törenleri, ruhsal arınma gerçekleşirken müzik, dini danslar ve dualar ile desteklenen Alevi-Bektaşi dini ritüellerdir. Bu minvalde yapılan analizler sonucunda Ayin-i Cem törenlerinin alt bileşenleri olan müzik eserlerinin ve dini dansların kişilerde kathartik etki yarattığı görülmüştür.
Müzik öğretmenlerinin belirli gün ve haftalar etkinliklerinde karşılaştıkları problemlerin incelenmesi
Müzik öğretmenlerinin belirli gün ve haftalar etkinliklerinde karşılaştıkları problemlerin belirlenmesi amacıyla yapılan bu araştırma betimsel yöntem kullanılarak tarama modeli uygulanarak tamamlanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2023-2024 eğitim öğretim yılı Batman ili merkezinde görev yapan 37 müzik öğretmenini oluşturmaktadır. Müzik öğretmenlerinin belirli gün ve haftalar etkinliklerinde karşılaştıkları problemlerin belirlenmesine yönelik veriler literatür taraması yapılmış ve çalışma grubuna anket uygulanmıştır. Anket, iki müzik eğitim uzmanı ve iki ölçme değerlendirme uzmanının görüşleri alınarak hazırlanmıştır. Anket çalışma grubuna çevrimiçi olarak uygulanmıştır. Araştırmada müzik öğretmenlerinin belirli gün ve haftalar etkinlikleri kutlama/anma günlerini Millî Eğitim Bakanlığı'nın belirlemiş olduğu gün/hafta içerisinde ve zümre toplantılarında aldıkları kararlar doğrultusunda ders kazanımlarına bağlı olarak uyguladıkları, kutlama/anma hazırlık çalışmalarında dijital materyalleri, sahne sanatlarını, görsel araç-gereçleri, ses teknolojilerini kullandıkları belirlenmiştir. Okul idarelerinin etkinlik gruplarının farklı bir kurumda konser/dinleti veya gösterileri için ulaşım ve maddi destek sağladığı, müzik öğretmenlerinin kutlama/anma günleri hazırlık çalışmalarını okul çıkışı dersi bitiminde ve ders dışı kurslar açarak yaptıkları, kutlama/anma günleri hazırlık çalışmalarında öğrenci velilerinin isteksiz olduğu ve diğer branş öğretmenlerinin öğrencilerin akademik başarılarının olumsuz etkilendiğini düşündüğü, kutlama/anma günleri hazırlık çalışmalarında veliler öğrencilerin çalışmalarda geçirdikleri sürenin zaman açısından dezavantaj olduğunun düşünülebileceği sonuçlarına ulaşılmıştır. Müzik öğretmenlerinin diğer branş öğretmenleri ile iş birliği içerisinde etkinlik hazırladıkları fakat branş öğretmenlerinin etkinliklerin içerik düzenlemelerinde uyumlu olmadıkları belirlenmiştir. Müzik öğretmenlerinin İlköğretim Haftası, 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü, Cumhuriyet Bayramı, Atatürk Haftası, Öğretmenler Günü, Mehmet Akif Ersoy'u Anma Haftası, İstiklal Marşı'nın Kabulü ve Mehmet Akif Ersoy'u Anma Günü, Şehitler Günü, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı ve Atatürk'ü Anma ve Gençlik Spor Bayramı kutlama/anma günlerinde çoğunlukla etkinlik yaptıkları sonucuna varılmıştır
Ahmed Adnan Saygun ve Necil Kâzım Akses'in Taşbebek ve Bayönder operalarının modern ulus kurgusu bağlamında incelenmesi
Cumhuriyet'in ilk yıllarında ortaya konan opera eserleriyle müzikte ve sosyal hayatta hedeflenen modern ulus kurgusuna ulaşma ideali biçimlendirilmeye çalışılmıştır. Genç Cumhuriyet'in, yetiştirme çabasında olduğu Batı müziği sanatçıları ve yeni kurulmakta olan kültür-sanat kurumları bu ideale varma noktasında birer basamak olarak kullanılmıştır. Bu tezde 1934 senesinde Atatürk'ün Ankara'ya gelişinin 15. yıldönümü şerefine sipariş edilen Taşbebek ve Bayönder operalarının işleniş biçimi ve içeriğiyle hedeflenen yeni rejimin ideallerinin müzikal değişime olan katkısı ve etkisinin araştırılması amaçlanmaktadır. Genç Cumhuriyet'in müzikal devrim hareketinin içinde yer alan ve verdikleri eserlerle bu devrime katkıda bulunan Ahmed Adnan Saygun ve Necil Kâzım Akses bu tezde gerek eserleri, gerekse müzik devrimine ilişkin ortaya koydukları fikirler yönünden incelenmiştir. Ayrıca, müzik devrimini hazırlayan unsurlar, Atatürk'ün bu konuda yaklaşımı ve stratejisinin ne yönde olduğu araştırılmış, çeşitli perspektiflerden bu müzikal devrim hareketinin başarılı olup olmadığı, neleri değiştirip değiştiremediği, bu hareket esnasında hangi enstrümanların ne şekilde kullanıldığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Modern ulus kurgusu ve onunla bağlantılı olarak özellikle Taşbebek Operası'nda işlenen "yeni ve mükemmel bir nesil yaratma" fikrinin sanatsal açıdan bu operayla ortaya konarak dönüşümün nasıl olması gerektiğine vurgu yapılmıştır. Genç Cumhuriyet müzik sahasında ilerlemeyi sağlamak adına ilk olarak Ankara'da kurulmuş ve faaliyete geçmiş olan Musiki Muallim Mektebi eliyle müzikte başarılı olabilecek yetenekli gençleri seçmiş ve onları Avrupa'nın önde gelen konservatuvarlarına eğitim almaları için burslu olarak göndermiştir. Yurda döndükleri zaman da onlara Batı müziği alanında eser verebilmeleri için olanakları sunmuş ve sonrasında Ankara'da bir devlet konservatuvarı kurma çalışmalarını başlatarak arzulanan hedefe varma yolunda ciddi adımlar atmıştır. Bu doğrultuda, Türk çoksesli müziğinin, Türk halk müziği ve kültürünü temel alarak modern ulus kurgusuna etki edecek biçimde şekillenmesi sağlanmış ve hedeflenen sosyal değişimin kıvılcımları müzik yoluyla yakılmak istenmiştir. Bu çalışmada, Ahmed Adnan Saygun'un Taşbebek ve Necil Kâzım Akses'in Bayönder Operalarının modern ulus kurgusu oluşturulma aşamasında, müzik devrimi yoluyla toplumda yaratılmak istenen değişikliğe etkisi ve katkısı bütüncül bir çerçevede incelenmiştir.
Segâh Tekbir ve Segâh Salât-ı Ümmîye'nin Kalkandelen'deki icrası ve yayılma kuramı üzerinden incelenmesi
Dinî müzik hemen her kültürde karşımıza çıkan bir olgudur. Dinî duyguların perçinlenmesi, ibadet ve toplumsal birliğin sağlanması gibi amaçlar başta olmak üzere yüzyıllar hem dinî hem de harici mekânlarda icra edilmektedir. İslamiyet ele alındığında dinî müziği cami ve tekke müziği olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür. İslam coğrafyasında geniş kitlelerce bilinen ve okunan yüzlerce dinî müziğin içinde Segâh Tekbir ve Segâh Salat-ı Ümmiye belki de en bilinenleridir. Bu çalışmada Itrî'ye ait Segâh Tekbir ve Segâh Salat-ı Ümmiye adlı eserlerin Kuzey Makedonya'nın Kalkandelen şehrindeki varlığı çeşitli Sosyal Bilim kavramları üzerinden incelenmiştir. Eserlerin Kalkandelen'deki varlığı İslamiyet'in bölgeye yayılımıyla doğru orantılı olarak ortaya çıkmış, dinî müzik oluşlarının yanı sıra eserler kültürel bir meta olarak da ele alınmıştır. Çalışmada H. R. Rivers, A.C. Haddon, G. E. Smith'in katkıda bulunduğu yayılma kuramından (difüzyonizm), H.G. Gadamer'in ufukların kaynaşması (fusion of horizons) fikrinden ve kültürleşme teorisinden yararlanılmıştır. Söz konusu eserler bir kod olarak ele alınmış, yayılma sonrasındaki varlığı kod ve kodun çözümlenmesi şeklinde analiz edilmiştir. Çalışmada literatür taramasının yanı sıra kotalandırılmış anket ve yarı yapılandırılmış görüşme teknikleri kullanılmış, bu sayede söz konusu eserlerin Kalkandelen'deki icrası birebir deneyimlenmiştir. Söz konusu eserler bölge halkınca dinî bir eser olarak kabul edilmenin yanı sıra Türk kültürüyle de ilişkilendirilmektedir. Eserlerin Kalkandelen'deki varlığı kültürel ve müzikal olmak üzere 2 temel başlıkta ele alınmıştır. Çalışma sonucunda eserlerin Kalkandelen'deki kullanım alanı ve amacı hususunda yani eserlerin Kalkandelen'deki kültürel varlığında bir değişiklik saptanmamış, Türk kültürüyle paralel kullanım alanları ve amaçları olduğu tespit edilmiştir. Ancak müzikal açıdan icra pratiklerinde gözle görülür farklar saptanmış ve bu farklar sahadan alınan kayıtların notaya aktarılması üzerinden gösterilmiştir.
Nurdağı (Gâvurdağı) halk ezgilerinin incelenmesi
Yurdumuzun Çukurova ve Güney Doğu Anadolu bölgesi, Güney Doğu Toros'ların Amanoslar Bölümü Türkmen Aşiretlerinin konar göçer hayat yaşadığı bölgelerdir. Bu bölgede yaşayan Türkmenler Osmanlı imparatorluğunun kendilerini zorla yerleşik hayata geçirmesine isyan etmiş ve başkaldırmışlardır. Bu isyan ve başkaldırışı aşıklar ezgileriyle dile getirmişlerdir. Bu bölgedeki en büyük halk aşıkları Dadaloğlu ve Karacaoğlan'dır.Bu çalışmada, İskenderun (Payas) dan dan başlayarak Kahramanmaraş'a kadar uzanan Gavurdağları (şimdiki adı Nur dağları) adı verilen bölgenin eteğinde bulunan Osmaniye ilinde söylenen ve yörede ?Gâvur dağı Havası? olarak tabir edilen halk ezgileri Osmaniye iline gidilerek kaynağında derlenmiş, kaynak kişiler araştırılmış ve bu uzun havaların Çukurova'da söylenen bozlaklar ve Gaziantep yöresinde okunan barak havaları ile ayrılan yönleri tespit edilmiştir.Bu incelemeler sonucunda 20 adet yörede ?Gâvur dağı havası? olarak tabir edilen uzun hava derlenmiş barak ve bozlak uzun havalara benzeyen, fakat müzikal yapı ve kullanılan Türkçe ve ağız yapısı itibariyle bu iki uzun hava çeşidinden farklı müstakil bir uzun hava okuma tarzı tespit edilmiştir.
Devlet konservatuvarlarında 20. yüzyıl klasik batı müziği eğitimi: İstanbul örneği
Tonaliteden uzaklaşmanın, çok akımlılığın ve deneysel müzik çalışmalarının ön planda olduğu bir dönem olarak karşımıza çıkan 20. yüzyıl müziği, Türkiye'de ağırlıklı olarak Klasik Batı Müziği konservatuvar eğitimi içerisinde yer almaktadır. Konservatuvarlarda verilen 20. yüzyıl müzik eğitimi ile ilgili literatürde sınırlı sayıda çalışmaya rastlanılması ve 20. yüzyıl müziğin algılanışı ve temsili ile ilgili doğrudan yapılmış çalışmalara rastlanılmaması, bu araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmuştur. Dolayısıyla, bu araştırmada, 20. yüzyıl müziğin Klasik Batı Müziği konservatuvar eğitimindeki niteliğini döküman analizi, öğretim elemanı ve öğrenci görüşleri yoluyla ortaya çıkarmak ve konservatuvarlardaki öğretim elemanı ve öğrencilerin 20. yüzyıl müziğine ilişkin algı ve temsil boyutlarındaki görüşlerini belirlemek amaçlanmıştır. Bu amaçla, çalışma kapsamına alınan İÜDK ve MSGSÜDK lisans programları, 20. yüzyıl müzik eğitimine yer verme durumları açısından 2015-2016 ve 2020-2021 öğretim yıllarında iki kez döküman analizi yöntemi ile incelenmiştir. Çalışmada, öğretim elemanları ve öğrencilerin konservatuvarlarda verilen 20. yüzyıl müzik eğitimine ilişkin görüş ve önerilerini belirlemek için geliştirilen anketler araştırmaya gönüllü katılan 174 öğrenci ve 74 öğretim elemanı olmak üzere toplam 221 katılımcıya uygulanmıştır. Anket formlarının uygulanmasından elde edilen nicel verilerin analizinde frekans, yüzde, aritmetik ortalama, standart sapma gibi betimsel istatistikler ve Ki-kare analizleri geçekleştirilmiştir. Nitel verilerin analizinde ise içerik analizi kullanılmıştır. Son olarak, öğretim elemanı ve öğrencilere 20. yüzyıl müziğine ilişkin algı ve temsil durumlarını belirlemek için yöneltilen yarı yapılandırılmış görüşme sorularından elde edilen nitel verilerin içerik analizleri gerçekleştirilmiştir. İlk döküman analizi sonucunda, MSGSÜDK lisans programlarında 20. yüzyıl müziğine daha kapsamlı yer verildiği belirlenmiştir. Ancak ikinci döküman analizi sonuçları aradaki farkın kapandığını ve İÜDK ve MSGSÜDK lisans programlarında 20. yüzyıl müziğine daha fazla yer verildiğini göstermiştir. Araştırmanın ilk aşamasında uygulanan anket sonuçlarına göre, öğretim elemanları konservatuvarlarda verilen 20. yüzyıl müzik eğitiminin "Orta", öğrenciler ise "Düşük" düzeyde olduğu yönünde görüş belirtmişlerdir. Öğretim elemanlarının konservatuvarlarında verilen 20. yüzyıl müzik akımlarının eğitimine ilişkin görüşleri arasındaki arasında büyük oranda anlamlı bir farklılık bulunmamıştır. Öte yandan üniversite, mezun olunan lise ve öğrenim düzeyi değişkenlerine göre öğrenci görüşleri arasında anlamlı farklılıklar bulunmuş ve bu farklılıkların üniversite olarak MSGSÜDK, mezun olunan lise türü olarak KL ve öğrenim düzeyi olarak ise Lisans 4. sınıf öğrencileri lehine olduğu belirlenmiştir. Anket formlarından elde edilen nitel verilerin analizi ise her iki konservatuvarda Barok, Klasik ve Romantik dönemlere daha fazla yer verildiği, ancak 20. yüzyıl müzik eğitimi içerisinde yer alan bazı akımlara ise ya hiç yer verilmediği ya da sınırlı düzeyde yer verildiğini göstermiştir. Yarı yapılandırılmış görüşme sorularının nitel analizleri öğretim elemanları ve öğrencilerin 20. yüzyıl müziğini; tonaliteden kopmanın olduğu, birçok akımın bir arada bulunduğu ve birbirinden etkilendiği bir dönem, besteleme ve icra teknikleri açısından da daha özgürlükçü, soyut, deneyselliğe ve gelişmeye açık bir dönem olarak değerlendirme konularında ortak algılara sahip olduklarını göstermiştir. Ayrıca, öğretim elemanları ve öğrencilerin 20. yüzyıl müziğine günlük yaşantılarında veya profesyonel müzik yaşamlarında yer vermeleri konusunda; en çok dinleyici ve icracı olarak en az ise besteci olarak yer verdikleri belirlenmiştir. Araştırmada ortaya çıkan bulgular ışığında, araştırmacı ve uygulayıcılara yönelik çeşitli önerilerde bulunulmuştur.
Luscinia Megarhynchos (Bülbül) şarkılarının etnografik ornitomüzikoloji incelemesi
Hayvan müziği, tarih boyunca insanlar için merak konusu olmuş ve 20. yüzyıl ortalarından itibaren de Zoomüzikoloji (Hayvan Müzikolojisi) alanında bilimsel olarak incelenmeye başlanmıştır. Sadece insana (Homo sapiens) özgü olduğu zannedilen müzik kültürünü ve estetik algıyı diğer hayvan türleri özelinde inceleyen araştırmacılar, doğadaki diğer müzikleri yeniden hatırlayıp kendi evrimsel köklerine yönelik derin bir kavrayış edinmeye ve antroposentrizm etkisinden çıkmaya başlamışlardır. Yazılı kaynak incelemesi sonucunda, dünya genelinde müziği en çok araştırılan hayvanların, bülbülün de dahil olduğu öz ötücü kuşlar ("Songbirds" / Passeri alt takımı) olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, öz ötücü kuş türlerinden geniş repertuvarı ve gece şarkılarıyla tanınan bülbül (Common nightingale / Luscinia megarhynchos) Türkiye'de de yaygın olması itibariyle araştırma için belirlenmiştir. Bu çalışma, özellikle Ornitoloji (Kuş Bilimi) ve Ornitomüzikoloji (Kuş Müzikolojisi) alanlarında Türkiye'de müziğin bir kuş türü özelinde incelendiği ilk araştırma olması bakımından gelecek çalışmalara da bir model oluşturacaktır. Karma yöntemli bu çalışma kapsamında iki ay süren etnografik saha araştırması, Türkiye'deki üç coğrafi bölge, dört şehir ve on dört habitat ile sınırlıdır. Profesyonel ses ekipmanlarıyla kaydedilen bülbül kültürüne ait şarkılardan 30 tanesi, biyoakustik ses analiz programında sonogram üzerinden incelenmiştir. Bu doğrultuda, 30 bülbül şarkısının müziksel ses ve müziksel form analizleri yapılmış olup şarkılarda yer alan tüm müziksel ve kültürel anlamlar Ornitomüzikoloji bağlamında açığa çıkarılmıştır.
Butik burgercilerde müzik unsuru: Kadıköy'de (İstanbul) etnografik gastromüzikoloji çalışması
Müzik, sahnede veya bir kayıttan dinlenilmesinin yanı sıra ticari alanda insanlar tarafından kullanılan bir araçtır. Farklı meslek gruplarından işletmelerin ürünlerinin temsil kabiliyetini arttırmak, belirli bir kesime hitap edebilmek, alışverişe teşvik etmek veya atmosfer yaratmak için müziği kullandıkları bilinmektedir. Bu araştırmada, butik burger işletmelerinin tercih ettiği müzik türünün/türlerinin belirlenmesi ve ilgili müzik türlerinin hangi amaçla(rla) tercih edildiğinin araştırılmasıyla butik burgeri temsil eden bir müzik türü/türleri olup olmadığının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç çerçevesinde yapılan ön araştırmalarda, İstanbul ili, Kadıköy ilçesi, Caferağa Mahallesi'nin geçmişten günümüze artarak devam eden sosyal, kültürel ve gastronomik özelliklere sahip olduğu ve son yıllarda butik burger işletmelerinin de sosyal ve gastronomik mekânlar olarak öne çıktığı belirlenmiştir. Caferağa Mahallesi'nde mekân, lezzet ve müzik arasındaki ilişkilerle oluşan 8 butik burger işletmesi belirlenip ilgili amaç doğrultusunda etnografi yöntemli gastromüzikolojik araştırma yapılmıştır. Betimsel düzende durum tespitine dayalı bu nitel araştırmada, toplam 8 işletmede; 6 işletmeci, 4 aşçı-işletmeci, 10 aşçı ve 16 müşteriye gözlem ve görüşme tekniği uygulanarak veriler toplanmıştır. Elde edilen veriler araştırma problemine ilişkin olarak analiz edildiğinde, butik burgeri temsil eden müzik türleri belirlenip bunların butik burgeri temsil etme nedeni irdelenmiştir. Bu çalışma İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenmiştir. Proje numarası: SYL-2018-28961.
Müzikoloji'de yenilik ve eleştirellik bağlamında yeni müzikoloji
Müzikoloji disiplininde yer alan Yeni Müzikoloji alanının tanımı, amacı, kapsamı ve yönteminin ne olduğuna dair yapılan bu çalışmada, aynı zamanda Yeni Müzikoloji'nin Eski Müzikoloji'den farklılığı da incelenmiştir. Yeni Müzikoloji'ye ait düşünme ve değerlendirme yöntemleri, kavramlar, tanımlar, çalışma alanları, öncü araştırmacıların teorik çerçeveleri hakkındaki verilere, araştırmaya problemine uygun olup ulaşılabilen yazılı kaynakların analizi sonucunda ulaşılmış ve ilgili veriler betimsel veri analizi tekniğiyle çözümlenerek bulgulara ulaşılmıştır. Araştırmanın sonucunda, Yeni Müzikoloji'nin tanımının müzik ilintili sorunları tarihsel, teorik, varlıkbilimsel ve değerbilimsel bakımdan çok disiplinli bir yapıda inceleyen post- kapitalist, post-pozitivist, post-modernist müzik bilimsel çalışmalar olduğu, amacının müziğin tüm süreçlerinin nesnel, eleştirel, yenilenmeci, ilerlemeci bir perspektifte politik, ekonomik, sosyal, kültürel ve sanatsal bakımdan incelenmesi olduğu, kapsamının disiplinlerarası ve genişleyen bir yapıyla kompozisyon, performans, metin değer ve anlam analizleri, etnomüzikoloji, kültür teorisi, müzik psikolojisi, müzik terapisi, film, teknoloji, popüler müzik, toplumsal cinsiyet, cinsellik, göç, öteki, melezlik, kimlik, sınıf, ırk, ekonomik, kültürel, sosyolojik, postkolonyal çalışmaları içerdiği ve yönteminin ise eleştirel yöntem olduğu belirlenmiştir.
Türkiye'de enstrüman çalan kadın caz müzisyenlerinin toplumsal cinsiyet bağlamında incelenmesi
İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Müzikoloji Bölümü'nde yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, Türkiye'de kadın caz müzisyenleri toplumsal cinsiyet bağlamında incelenmiştir. Sosyo-müzikolojik bir yaklaşımla kuramsal çerçevesi oluşturulan araştırmanın amacı, Türkiye'de caz müziğinde aktif olan kadın müzisyenler aracılığıyla; toplumsal cinsiyet rollerinin kadınların kariyer süreçlerini nasıl etkilediği, kadın müzisyenlerin erkek egemen sektörde görünür olmak için ne gibi aşamalardan geçtikleri, kadın caz müzisyeni olmanın avantaj ve dezavantajları ile caz müziğinde kadınlara atfedilen rollerin neler olduğu gibi soruların araştırılmasıyla betimsel analiz yapmaktır. Enstrüman çalan kadın caz müzisyenlerinin nicelik bakımından azınlıkta olmaları nedeniyle, konunun kapsamı "Türkiye'de enstrüman çalan kadın caz müzisyenleri" ile sınırlandırılmış ve bu bağlamda kaynak kişi olarak seçilen isimlerle derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Yapılan görüşmelerle, çalışma konusunun sınırları belirlenmiş ve feminist teoriden faydalanılarak, nitel araştırma yöntemleri kullanılmıştır. Literatür taramasında; konuyla ilgili akademik ve süreli yayınlar, sözlükler ve çeşitli medya materyallerinden yararlanılmıştır. Ayrıca, birebir görüşmelerden elde edilen ses kayıtlarının deşifreleri de referans olarak tezin önemli kısmını oluşturmuştur. Kadın müzisyenler söz konusu olduğunda, yalnızca birkaç örnekle sınırlı kalmış akademik literatüre katkı sağlamak üzere hazırlanan bu araştırmada, çalışmanın temelini oluşturan konuya geçmeden önce, caz müziğinin ve Türkiye'de cazın tarihçesinin kadınlar özelinde yazımı da denenmiş ve böylelikle Türkiye'de akademik anlamda derin bir araştırmaya rastlanmamış kadın cazcılar hakkında sistematik bir referans oluşturulmaya çalışılmıştır. Caz alanındaki statülerini incelemek üzere örnek olarak seçilen kaynak kişiler, konunun araştırılması için çıkış noktası olarak görülmüş ve görüşme çözümlemelerinden yola çıkılarak, Türkiye'de caz müziğinde toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin sebep ve sonuçları saptanmaya çalışılmıştır. Görüşmelerden edinilen çıkarımlar ve araştırma boyunca tespit edilen bulgularla, enstrüman çalan kadın caz müzisyenlerinin bilinenin ötesindeki görünürlüklerine vurgu yapılmak istenmiştir. Sonuç olarak, bu tezde, feminist yaklaşımlı müzikoloji çalışmalarına katkı sağlamak üzere, Türkiye'de enstrüman çalan kadın caz müzisyenlerinin toplumsal cinsiyet bağlamında incelenmesiyle güncel gözlemler ortaya çıkarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türkiye, Kadın, Caz, Enstrüman, Toplumsal Cinsiyet.
Mardin ili Nusaybin ilçesinde yaşayan dom toplumunda müzik kültürü
Yapılan bu çalışmada, Mardin ili Nusaybin ilçesinde yaşamlarını sürdüren Dom toplumuna ait müzik kültürü hakkında bilgiler verilmiştir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Mardin ilinin Nusaybin ilçesi, farklı etnik grupların ve toplulukların bir arada yaşadığı çok kültürlü bir yerleşim alanı olarak öne çıkmaktadır. Nusaybin, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış ve bu medeniyetlerin bıraktığı kültürel miraslar günümüze kadar ulaşmaktadır. Bu kültürel izler, şehrin mimari dokusunda, yerel geleneklerinde ve bunlara bağlı olarak müzik pratiklerinde açıkça görülmektedir. Nusaybin'in kültürel açıdan bu zengin geçmişi, bu yöreye karakteristik özellikler kazandırmaktadır. Nusaybin'in tarihî dokusunda yer alan topluluklardan biri de Domlardır. Domların, bölgedeki etnik çeşitliliğin bir parçası olarak Nusaybin'in kültürel yapısına katkı sunduğu bilinmektedir. Türkiye'nin farklı bölgelerine yayılan ve çeşitli isimlerle bilinen Dom toplulukları, en yaygın olarak "Dom" ismiyle anılmakla birlikte Çingene, Roman, Karaçi/Kereçi, Âşık, Pirpiri ve Mıtırp/Mıtrıp gibi isimlerle de tanınmaktadır. Domların konuştukları ana diller, yaşadıkları bölgelere göre farklılık göstermektedir. Bu dil çeşitliliği, onların müzik kültürüne özgünlük ve otantik bir kimlik kazandırmaktadır. Geleneksel olarak göçebe bir yaşam süren Domlar, kültürel öğelerini gittikleri yerlere taşıyarak zengin ve farklı bir kültürel yapı oluşturmaktadır. Mardin'in Nusaybin ilçesinde yaşayan Dom toplumunun kültürel yaşamında müziğin önemli bir yer tuttuğu tespit edilmiştir. Araştırma kapsamında, Domlara özgü müzik uygulamaları incelenmiş ve önemli bulgular elde edilmiştir. Özellikle Dom toplumuna özgü olan rebap enstrümanı ve bu çalgıyla çalınan ezgiler üzerine derleme çalışmaları yapılmış; bu ezgiler notalandırılarak analiz edilmiş ve yapılan çalışmaya aktarılmıştır.