Tax compliance
66 theses under this subject heading
Vergi denetiminde mükelleflerin hak ve yükümlülüklerinin vergi uyumu yönünden değerlendirilmesi
Verginin tarihi ve gelişmişliği eskiye dayandığı gibi, vergi denetimi, mükellef hakları ve vergi uyumu da eskiye dayanmaktadır. Vergi, bir ülkenin en büyük finansal kaynağı olduğu için, vergi sisteminin iyileştirilmesi için çalışmaların yapılması gerekmektedir. Bu kapsamda yapılan çalışmaların birçoğu, mükellefin vergiye uyumunun arttırılması üzerine olmuştur. Vergi uyumu ile ilgili ilk çalışmalar, vergi uyumsuzluğu ile başlamış, kayıt dışılık temelinde devam etmiş, mükelleflerin motivasyonlarını arttırıp gönüllü uyumu sağlamayı da içine alacak şekilde genişlemiştir. Yapılan bu çalışmalardan hareketle, bu tez çalışmasında "Vergi Denetiminde Mükelleflerin Hak ve Yükümlülüklerinin Vergi Uyumu Yönünden Değerlendirilmesi" yapılmıştır. Yapılan bu çalışma ile vergi mükelleflerinin vergi uyumunu etkileyen birçok unsur tespit edilmiştir. Ayrıca, vergi denetimlerinin vergi mükelleflerine hak ve yükümlülüklerini öğrettiğini ve bu nedenle de vergiye uyumlarının sağlandığı belirtilmiştir
Kişilik özelliklerinin vergi uyumu, vergi ahlakı ve vergi kaçırma niyetine etkisi: Isparta örneği
Vergi, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde önemli gelir kaynaklarından biridir. Bu çalışmada Isparta ili özelinde kişilik özelliklerinin vergi uyumu, vergi ahlakı ve vergi kaçırma niyetine etkisinin araştırılması amaçlanmıştır. Araştırmanın evreni Isparta ilinde yaşayan vergi mükellefleridir. Anket formu demografik bilgilere yönelik sorular, beş faktör kişilik özellikleri ölçeği, vergi uyumu ölçeği, vergi ahlakı ölçeği ve vergi kaçırma niyeti ölçeği olmak üzere 5 bölümden oluşmaktadır. Toplamda 384 vergi mükellefinin verileri üzerinden analizler gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın verileri 2024 Kasım ve 2024 Aralık ayları arasında toplanmıştır. Bu araştırma kapsamında kolayda örnekleme tekniği kullanılmıştır. Araştırmada elde edilen 384 adet veri SPSS 24.0 paket programı ve AMOS ile analiz yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre; vergi ahlakı ile vergi kaçırma niyeti arasında negatif yönde orta düzeyde bir ilişkinin olduğu, vergi uyumu ile vergi kaçırma niyeti arasında negatif yönde düşük düzeyde bir ilişkinin olduğu tespit edilmiştir. Uyumluluk ve sorumluluk kişilik özelliklerinin vergi ahlakını pozitif yönde yordadıkları belirlenmiştir. Duygusal istikrarsızlık, uyumluluk ve sorumluluk kişilik özelliklerinin vergi kaçırma niyetini negatif yönde yordadığı belirlenmiştir. Dışadönüklük, sorumluluk, deneyime açıklık kişilik özelliklerinin vergi uyumunu negatif yönde yordadığı, uyumluluk kişilik özelliğinin ise vergi uyumunu pozitif yönde yordadığı belirlenmiştir. Diğer bir ifadeyle uyumlu ve sorumlu kişilik özelliklerine sahip katılımcıların vergi ahlak düzeyleri daha yüksektir. Duygusal istikrarsızlık, uyumluluk ve sorumluluk kişilik özelliklerine sahip katılımcıların vergi kaçırma niyetleri daha düşüktür. Uyumlu kişilik özelliklerine sahip katılımcıların vergi uyum düzeyleri daha yüksektir.
Bireysel kültürel değerlerin vergi uyumu üzerine etkisi
Bireyin ait olduğu toplumun dinamik ve durağan olarak benimsediği hatta oluşturduğu; nesilden nesile aktardığı tüm değerler, inançlar, davranışlar vb. gibi unsurlar kültürü oluşturmaktadır. Dolayısıyla kültür, insan yaşamı var oldukça bireyler arasındaki; toplumlar arasındaki kültürü simgeleyecektir. Bu bağlamda birey (vergi mükellefi ve vergi memuru) - devlet (vergi kurallarını belirleyen yasa koyucu güç) ilişkisi açısından vergi kültürü kavramı bu çalışmada açıklanmıştır. Çalışmamızın konu başlığı gereği olarak; vergi kültürünün ve vergi ahlakının vergi mükellefleri, vergi otoriteleri; idareleri, hükümet; devlet gibi unsurlarla olan ilişkisi ele alınmıştır. Bu çalışmada, bireysel kültür boyutu olarak Hofstede'nin kullandığı kültürel boyutlardan yararlanılmıştır. Vergi mükellefleriyle yapılan anket çalışmasının SPSS programında girişleri yapılıp LİSREL programına aktarılmıştır. Ayrıca örtük değişken olarak kabul edilen bireysel kültürel değerlerin vergi uyumu üzerindeki etkileri yapısal eşitlik modellemesiyle ele alınmıştır.
Vergi uyumunda karşılıklılık ilişkisinin rolü
Bu çalışmanın temel hedefi vergi adaletinin temel unsurlarından olan vergi uyum davranışını mali antropoloji perspektifinden irdelemektir. İlgili çerçevede mükelleflerin karşılıklılık kavramı çerçevesinde vergiler ile kamusal malları-hizmetleri nasıl ilişkilendirdikleri değerlendirilecektir. Bu amaçla etnolojik yönelimlerden ve hediye kavramına ilişkin analizlerden istifade edilecektir. Son tahlilde vergi adaletinin tesis edilmesinde disiplinler arası yaklaşımların faydasına vurgu yapılacaktır.
Yunanistan deneyimi ışığında Türk vergi sisteminin Avrupa Birliği'ne uyumu
Bu tezin amacı; Türkiye'nin AB üyeliği halinde, vergi uyumlaştırmasının gelecekteki yönünü analiz etmek, olası uyumsuzlukları göz önüne sermek ve söz konusu sorunların giderilmesine yönelik çözüm önerileri geliştirmektir. Bu amaçla, Yunanistan'ın deneyiminden faydalanarak Türkiye için uyum sürecine ilişkin çıkarımlarda bulunulmuştur. Tez, Yunanistan incelemesi ile Türkiye'nin üyelik halindeki vergi uyumunun yönünü açığa çıkaran ilk bilimsel çalışmadır. Yunanistan örneğinin seçilmesinde; her iki ülkenin vergiye bakış açısının ve vergi uyumunun benzer olması ile ilgili ülkenin sisteminin rahat incelenebilirliği dikkate alınmıştır. Yunanistan'ın ABAD önünde neredeyse verginin her alanında dava sahibi olması da söz konusu örneğin önemini arttırmaktadır. İlgili davaların Türk bilimsel literatüründe ilk defa kullanılıyor olması literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır. Tezde; Avrupa Komisyonu'nun özellikle ülkelerin dolaysız vergi sistemlerinin farklılığından kaynaklanan anormallikleri, vergi uyumlaştırması olmaksızın, ulusal kuralların yakınlaştırılmasıyla ele almaya çalıştığı bulgusu ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, üye devletlerin vergi uyumu alanında tam olarak özgür bırakıldığı sonucuna varmak da yanlış olacaktır. Ayrıca tezde incelenen davalardan anlaşıldığı üzere; ABAD kararları vergi uyumunun gerçek lokomotifi niteliğindedir. AB ve ABAD vergilendirme gücünden yoksun olmakla birlikte, vergilendirme üzerine önemli bir düzenleyici kontrol uygularken daha sıkı kısıtlamalar getirmektedir. Bu nedenle, Yunanistan vergi davaları, Türkiye için başta dolaysız vergiler olmak üzere tüm vergilere ilişkin uyumlaştırmanın şekillenmesinde faydalıdır.
Vergi oranları ve vergi geliri ilişkisi açısından vergi uyumu: Panel eşik regresyon analizi
Dünya ekonomilerine bakıldığında, devletlerin başlıca mali amaçlarından birinin optimal düzeyde kamu geliri elde edebilmek olduğu görülmektedir. Genel olarak tüm dünyada kamu gelirlerinin büyük çoğunluğunu vergiler oluşturmaktadır. Vergilerin, başarılı ve sistemli bir şekilde toplanmasını sağlamak her zaman kolay değildir. Bundan dolayı vergi kavramı otoriteler için önemli bir kavram olmanın yanı sıra sorun olarak da görülebilmektedir. Dolayısıyla başarılı bir vergi sistemi tasarlamak ve optimal vergi gelirini elde edebilmek devletler için çok önemlidir. Vergilerin muhatabının nihai olarak bireyler olduğu düşünüldüğünde başarılı vergi sistemini oluşturmanın temelinde birey bulunmaktadır. Başarılı bir vergi sistemini oluşturmak ve vergi gelirlerini en optimal düzeyde elde edebilmek için bireyin vergiye karşı tutumunun olumlu olması sağlanmalıdır. Bireyin vergiye karşı olumlu tutumu, literatürde vergi uyumu olarak bilinen kavramla açıklanmaktadır. Vergi uyumu düzeyine bağlı olarak vergi gelirlerini toplamada bir artış gözleneceği düşünülmektedir. Bunun nedeni ise yüksek vergi uyumunun vergiye karşı olumsuz tepkileri azaltacak ve kayıt dışı faaliyetleri düşürecek olmasıdır. Bu çalışmada, vergi uyumu etkileyen birtakım ekonomik ve sosyal faktörlerin vergi gelirleri ile olan ilişkisi, 35 Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) üyesi ülkenin 2000-2015 yıllarına ait verileri kullanılarak, panel veri analizi yöntemleriyle incelenmektedir. Çalışmanın ilk bölümünde vergi uyumuna ilişkin kavramlar açıklanmakta, ikinci bölümünde vergi uyumunu etkileyen faktörler ve vergi uyumunun kayıt dışılıkla ve vergi gelirleri ile olan ilişkisi incelenmektedir. Üçüncü ve son bölümünde ise vergi gelirlerini ve vergi uyumunu etkileyecek bazı ekonomik ve sosyal faktörlerin reel vergi gelirleri ile olan ilişkisi sabit etkiler panel veri analizi ve eşik değer panel veri analizi yöntemleriyle incelenmektedir. Analizler sonucunda; gelir düzeyi ve insani gelişmişliği yüksek, kayıt dışılık düzeyi ve tarıma dayalı istihdamı düşük ülkelerde vergi oranlarını artırmanın tersi durumdaki ülkelere kıyasla reel vergi gelirlerini daha az azalttığı ortaya konulmuştur. Kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasıla ile reel vergi gelirleri arasında pozitif, enflasyon oranı ve Gastil Endeksi ile reel vergi gelirleri arasında negatif bir ilişki görülmektedir. Bu durum da ekonomik gelişmişlik ve reel vergi gelirleri arasındaki ilişkinin ve yine siyasi özgürlük ile reel vergi gelirleri arasındaki ilişkinin pozitif, ekonomik istikrarsızlık ile reel vergi gelirleri arasındaki ilişkinin ise negatif olduğunu göstermektedir.
Türkiye'de vergi ahlakını şekillendiren etkenler
Bu çalışmanın amacı, 22 yıllık bir süreçte, Türkiye'de vergi ahlakının dönüşümünü irdelemektir. İlgili hedef çerçevesinde, Dünya Değerler Anketi'nin 1990, 2007 ve 2012 yılı verilerinden istifade edilmiştir. Sıralı probit modeller aracılığıyla gerçekleştirilen analizler sonucunda, vergi ahlak düzeyinin zaman içerisinde değiştiği gözlemlenmiştir. 2007 ve 2012 yıllarındaki vergi ahlak düzeyi, 1990 yılına nispetle daha düşüktür. Ek olarak, araştırma bulguları, bürokrasiye güvenin ve maddi tatmin düzeyinin vergi ahlakı üzerinde negatif yönlü bir etkisini işaret etmektedir. Tahmin sonuçlarına göre, hükümete güven, dinin önemi ve milli gurur vergi ahlakı üzerinde anlamlı bir pozitif etkiye sahiptir.
Avrupa Birliğinde Özel Tüketim Vergisi ve Türkiye'nin uyumu: Alkollü içecekler piyasa örneği
Avrupa Birliği'ne uyum sürecinde yapılan müzakerelerde vergilendirme faslının açılmasının ön koşulu, alkollü içecekler ve tütün fonu ile ilgili özel tüketim vergisi farklılıklarıdır. Bu çalışmada, bir taraftan AB müktesebatının konuyla ilgili hükümleri ile buna karşılık gelen ülkemiz mevzuatı incelenmiştir. 2009 yılında müzakerelerde mutabık kalınan Eylem Planı çerçevesinde 2009-2018 yılları arası uyumlaştırmaya yönelik çabalar ve 2018 yılındaki uyumdan sonra günümüze kadarki durum AB tarafından yayımlanan ilerleme raporları da dikkate alınarak bu çalışma hazırlanmıştır. Çalışmada, Eylem Planı çerçevesinde alınan kararlar sonucunda alkollü içecekler piyasasında AB ile vergi uyumlaştırması sağlanmıştır. Bunun sonucu olarak Türkiye'de rakı tüketiminden viski tüketimine önemli bir kayma olduğu gözlemlenmiştir. Bu çalışma esnasında Hazine ve Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı, Muhasebat Genel Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığı Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığı, Türkiye İstatistik Kurumu verilerinden yararlanılmıştır.
Three essays on the tax gap in Türkiye
Taxes are the primary source of income for financing public services in almost all countries. Therefore, the effective and complete collection of tax revenues is important for public finance. Many elements, such as ensuring fiscal discipline, the sustainability of expenditures, and financing public investments, depend on a stable structure of tax revenues. In theory, the functioning of the tax system is based on taxpayers fulfilling their obligations on time and in full. In practice, however, taxpayers often underreport or fail to report their income for economic, psychological, or behavioral reasons. This situation creates the difference between the tax that could potentially be collected and the tax that is collected. This difference is known as the "tax gap" in the literature. However, the tax gap may arise not only from individual taxpayer behaviors but also from macro and structural factors such as the capacity of tax administration, the level of institutional efficiency, and the economic structure. Therefore, the tax gap should be considered as a broader and multidimensional phenomenon that extends beyond individual tax noncompliance. This thesis study aims to address the phenomenon of the tax gap in Türkiye with a multidimensional approach and, in this direction, conducts three separate analyses as three separate essays. The thesis is structured as a dissertation that analyzes tax losses in Türkiye through three essays: estimating the total tax gap through the informal economy, estimating the personal income tax (PIT) gap, and estimating the value-added tax (VAT) gap. In the thesis, separate Multiple Indicators Multiple Causes MIMIC models were established for the informal economy, the PIT gap, and the VAT gap. In the first section, the estimated informal economy values between 2004 and 2021 were used to calculate as inputs in the calculation of the general tax gap using the Raczkowski (2015) formula. The results of the MIMIC models created to estimate the PIT and VAT gaps between 2005 and 2021 were compared with the collection and accrual rates in the second and third sections, respectively. The tax gap was then estimated directly using this method. The main objective of the thesis is to analyze the economic, structural, and institutional determinants of the tax gap phenomenon in Türkiye using a multidimensional approach that does not reduce it to merely quantitative differences between accrual and collection. The thesis, therefore, demonstrates that the tax gap is not merely a technical cost factor, but rather a comprehensive economic issue that is closely linked to informality, employment structure, the quality of governance, and voluntary tax compliance.
Vergi aflarının mükellefler üzerinde vergi uyumuna etkisi: Ampirik bir inceleme Eskişehir il örneği
Bu araştırmanın temel amacı, vergi aflarının vergi uyumu üzerindeki etkisinin incelenmesidir. Mükelleflerin vergi aflarına bakışının ve vergi uyumlarının belirlenmesi, mükelleflerin tanımlayıcı özelliklerine göre vergi aflarına bakışında ve vergi uyumundaki farklılaşmaların ortaya konması da çalışmanın diğer amaçlarındandır. Çalışma kapsamında Eskişehir'de yaşayan gelir vergisi mükelleflerine anket uygulaması yapılmıştır. Çalışmaya 425 kişinin katılımı sağlanmış, 398 anket formu değerlendirmeye alınmıştır. Mükelleflerin tanımlayıcı özelliklerinin belirlenmesinde, frekans ve yüzde dağılımları, vergi aflarına bakış ve vergi uyum düzeylerinin belirlenmesinde ortalama ve standart sapma istatistikleri kullanılmıştır. Vergi affına bakış ve vergi uyumu arasındaki ilişkiler korelasyon analizinden, vergi aflarına bakışın vergi uyumuna etkisinin incelenmesinde ise regresyon analizinden faydalanılmıştır. Mükelleflerin tanımlayıcı özelliklerine göre vergi affına bakış ve vergi uyum düzeylerinin farklılaşmasının incelenmesinde ise T Testi ve Anova Testi kullanılmıştır. Çalışmada yapılan korelasyon analizi sonucunda vergi aflarına bakış ile vergi uyumu arasında orta düzeyde ve pozitif yönde anlamlı ilişki tespit edilmiştir. Regresyon analizi sonucunda ise vergi aflarına bakışın vergi uyumunu anlamlı düzeyde etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Mükelleflerin tanımlayıcı özelliklerine göre vergi aflarına bakışlarında ve vergi uyumlarında anlamlı farklılaşmalar tespit edilmiştir.
Türkiye'de vergi afları ve mükellef üzerine etkisi: Eskişehir ili örneği
Benjamin Franklin'in "Bu dünyada, ölüm ve vergiler dışında hiçbir şeyin kesin olduğu söylenemez." Sözünden yola çıkılarak insanlığın bilinen ilk dönemlerden beri verginin yaşadığı, insanlar ölse de insanlık yaşadıkça vergi varlığını koruyacağı anlaşılmaktadır. İnsanlar topluluklar halinde yaşamaya başladıktan sonra aralarında düzen sağlamak için yöneticiler seçmişler bu sayede devlet oluşumunun temeli atılmıştır. Devletlerin vazgeçilmez ve sürekli gelir kaynağı olan vergiler kamu yönetimi içinde yer alan kamu kesiminin finansman ihtiyacını karşılamada en büyük role sahiptir. Devletler optimal düzeyde vergiden gelir elde etmek için vergi gelirlerine zaman zaman müdahale ederek mali dengeyi korumaktadırlar. Bu dengeyi korumak için vergi düzenlemeleri yaparak vergisel işlemlerde kolaylık sağlayan vergi affı ve borç yapılandırmasını uygulamaya koyarlar. Çalışmada vergi ile muhatap olan vergi mükelleflerinin vergisel davranışlarına, çıkarılan vergi afları ve düzenlemelerine karşı tutumlarına değinilmiştir. Bu çerçevede vergi ahlakı ve vergi bilincinin hukuksal dayanağı gösterilerek sonuçları incelenmiştir. Vergi ödev ve sorumluluklarını yerine getirmede esnek tutumda olan mükelleflerin vergi affı kolaylığı sonrası vergi yönlü ahlaki bozulmaların oluştuğu, bu bozulmalarında da beraberinde vergi gelirlerinde kayıp meydana getirdiği tespit edilmiştir. Mükellef üzerinde olumsuz etki yaratan bu durum ek birim maliyet olarak vergi uyumunu da olumsuz yönde etkileyerek vergi ahlakındaki yozlaşmayı daha fazla tetiklemiştir. Araştırma çalışmasında daha sonra mükellef haklarının gelişimi, ülkemizdeki mükellef haklarının gözetimi, etkenliği ve sonuçları ele alınmıştır. Bu sonuçlardan yola çıkılarak verginin hukuk dallarındaki işlevinin öneminin ortaya koyulması amaçlanmıştır. Türkiye'de 2000 yılı öncesi ve 2000 yılı sonrası uygulanan vergi aflarının mükellef üzerindeki etkisinin günümüze kadar geçen süreçteki sonuçları ve vergi aflarının kronolojik sıralaması gözden geçirilerek yorumlanmıştır. Son bölümde Eskişehir ilinde bulunan mükelleflerin il ölçekli vergisel tepki ve beyanları ölçülerek anlamlı sonuçlar elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Vergi, Vergi Affı, Vergi Uyumu ve Ahlakı, Mükellef Hakları, Eskişehir İli
Türkiye'de vergi yapılandırmasının ekonomik ve sosyal etkileri
Ekonomik, sosyal, siyasi, mali, teknik ve psikolojik nedenlerden dolayı mükellefin başvurusu esas alınarak, gecikmeden kaynaklı biriken ceza ve diğer yaptırımlar ortadan kaldırılmak suretiyle belirli taksitler halinde ödenmesi vergi yapılandırması kanunu olarak tanımlanmaktadır. Kamusal hizmetlerin devamlılığını sağlamak adına gerekli finansmana kavuşmak için devlet yapılandırma kanunu çıkarmaktadır. Biriken vergi ve diğer borçlar mükellefler için bir yük oluşturmaktadır. Yapılandırma kanunlarının çıkarıldığı dönemlerde mükellefler biriken borçlarını ödeyerek borç yükünden kurtulmaktadır. Türkiye Cumhuriyetinin kuruluş yıllarından günümüze dek yaşanan 1. ve 2. Dünya savaşları, 1960 ve 1980 yıllarında yaşanan askeri darbeleri, 1997 Güney Asya krizi, 1998 Rusya krizi, 2001 krizi, 2008 küresel finansal krizi 2020 yılında tüm dünyaya yayılan Covid-19 salgını ekonomiyi olumsuz etkilemiştir. Yeterli sermayenin olmaması, tasarruf açığı, kalkınma ve yatırımın finansmanı, seçimleri kazanabilme arzusu ve kayıt dışı ekonomiyi kayıt altına alma v.b nedenlerle vergi yapılandırma kanunlarına başvurulmuştur. 2008'den 2021 yıllarına kadar her 1,6 yılda bir vergi yapılandırma kanunu çıkarılmıştır. Bu durum ekonomik ve sosyal açıdan olumlu ve olumsuz sonuçlara yol açmıştır.
Vergiye gönüllü uyum bağlamında mükellef hakları üzerine amprik bir çalışma
Ekonominin gelişmesiyle birlikte vergi, devletin geliri açısından insan hayatında önemli bir araç olmaktadır. Vergi idareleri tarafından toplanan verginin mükelleflerce gönüllü ya da gönülsüz olarak verilmesi mükellef hakları konusunu ön plana çıkarmaktadır. Mükellef haklarının iyi bir düzeyde olması vergiye gönüllü uyumun artmasına yol açmakta iken mükellef haklarının yeterli bir seviyede olmaması da mükelleflerin gönüllü uyumunu azaltmaktadır. Mükellef hakları ilk olarak İngiltere'de Magna Carta ile gündeme gelmiştir. Daha sonra ABD, Avustralya ve Kanada gibi ülkeler de mükellef hakları ve mükellef haklarının korunması konularına yasalarında yer vermişlerdir. Günümüzde de bu konular, vergi idarelerinin değişen ve yenilenen anlayışıyla birlikte mükellefler açısından önem kazanmaktadır. Vergi idarelerinde mükellefe rağmen iş yapılması anlayışı değişerek mükellefle birlikte iş yapılması anlayışı, mükellef haklarının önemini daha çok arttırmaktadır. Mükellef hakları, vergiye gönüllü uyumun arttırılması yönünden gerekli görülmektedir. Çünkü mükellef haklarının eksik ya da yetersiz olduğu ülkelerde gönüllü uyum düşük olmaktadır. Bu konulara özellikle OECD ülkelerinde de vurgu yapılmaktadır. Bu tez, hak, mükellef hakları ve vergiye gönüllü uyum kavramlarını hem Türkiye'de hem de OECD ülkelerinde yer alan mükellef haklarının neler olduğunu açıklamayı ve bununla birlikte mükellef hakları konusunda Türkiye'de var olan eksikleri tespit etmeyi ve bu eksiklikleri ortadan kaldıracak çözüm önerileri sunmayı amaçlamaktadır. Tezin en önemli amacı ise, Doğu Anadolu Bölgesinde bulunan ve vergiye gönüllü uyum konusunda istenilen düzeyde olmayan Erzurum, Kars, Iğdır, Van ve Ağrı illerinde faal olan gelir vergisi mükelleflerinin mükellef hakları ve vergiye gönüllü uyum ile ilgili görüşlerini analiz etmektir. Anahtar Kelimeler: Mükellef Hakları, Mükellef Bildirgeleri ve OECD Ülkeleri
1980 sonrası Avrupa Birliği'ne uyum sürecinde Türkiye'de vergi politikalarının dönüşümü
1980'li yıllardan itibaren hız kazanan küreselleşme olgusu ekonomi alanındaki en önemli etkilerinden birini vergi politikalarında göstermektedir. Küreselleşmenin hızlandırdığı küresel rekabet sürecinde, vergiler de etkin bir araç olarak kullanılmaktadır.1980 yılına kadar dışa kapalı, ithal ikameci bir görünüm arz eden Türkiye ekonomisi, 1980 sonrasında liberal ekonomik düzene ayak uydurma konusunda önemli gelişmeler kaydetmiştir. Bu gelişmeler doğrultusunda ve Avrupa Birliği'ne uyum sürecinde; eğitim, kültür, sanat ve bilimde olduğu gibi ekonomide ve kamu maliyesinde de değişim ve dönüşümler yaşanmış ve yaşanmaya devam etmektedir. Türkiye'de söz konusu süreçte vergi politikalarında meydana gelen değişim ve dönüşümlerin incelenmesi önem taşımaktadır.Bu tez çalışmasının amacı, AB'de vergilerin uyumlaştırılması çalışmalarındaki temel ilkeleri, vergi politikaları konusundaki düzenlemeleri ve uyum çalışmalarını dikkate alarak, Türkiye'nin vergi politikası konusundaki uygulamalarını AB'nin vergi uyumlaştırma çalışmaları çerçevesinde değerlendirmek olmuştur. Özellikle Türkiye'nin vergi politikası uygulamalarının AB uygulamaları ile matrah, konu ve oran açısından bazı farklılıklara sahip olduğu noktalar vurgulanmıştır. Çalışmada ayrıca Türkiye'de vergi politikalarında yaşanan genel değişim ile Türk vergi politikalarının AB'ye uyum sürecinden ne kadar etkilendiği ortaya konmaya çalışılmıştır.
Vergi ahlakını şekillendiren faktörlerin vergiden kaçınma ve vergi kaçırma üzerindeki etkisi: Biga örneği
Mükellefler verginin gelir azaltıcı bir unsur olması nedeniyle, vergi ödemekten kaçınabilir veya vergi kaçırabilir. Bu davranışların belirleyenlerinin tespitine dönük olarak vergi psikolojisi alanında yapılan çalışmalar mükelleflerin vergilerini öderken sadece ekonomik unsurlardan etkilenmediğini aynı zamanda sosyo psikolojik bazı faktörlerinde etkisi altında da olduğunu ortaya koymuştur. Vergi kaçırma ve vergiden kaçınma davranışlarının belirleyenleri vergi ahlâkı ile yakından ilintilidir. Bir toplumda vergi kayıp ve kaçakları vergi ahlâkı geliştiği ve kökleştiği ölçüde azalacaktır. Bu nedenle, en genel tanımıyla mükelleflerin vergisini tam olarak, zamanında beyan etmesi ve ödemesi olarak adlandırılan vergi ahlâkını da belirleyen faktörlerin tespiti ve bu faktörlerin hangi koşullar altında oluştuğunun ve nelerden etkilendiğinin bilinmesi kanun koyucunun, politikacıların ve vergi uygulayıcılarının vergiyle ilgili kararlar alırken vergilemede istenen hâsılata ulaşılmasını kolaylaştırarak, daha güçlü bir mali yapının oluşmasını sağlayacaktır.Bu tezin kapsamında Vergi ahlâkını şekillendiren faktörlerin vergiden kaçınma ve vergi kaçırma üzerindeki etkisi teorik olarak açıklandıktan sonra, vergi ahlâkının gerekliliğini ve belirleyenlerinin bir ilçe bazında ampirik olarak ölçülmesi amacıyla Çanakkale ili Biga ilçesinde mükelleflerin vergiye karşı göstermiş olduğu davranış biçimlerinin araştırılmasına yönelik 1100 kişiyle yapılan anket çalışması sonucu elde edilen bulgular sıklık analizleri ve çapraz tablolar yardımıyla açıklanmıştır.Yürütülen ampirik alan araştırması sonuçlarına göre; kamu hizmetlerinden memnuniyet düzeyi, başka mükelleflerinin dürüstlüğüne ilişkin algı, alınan kamu, hizmetlerinin yeterliliği, vergi sistemi ve mevzuatı konusundaki algı, vergi dairesi personeli hakkındaki düşünceler, vergi afları, din, toplumsal gurur, eğitim, gelir, mükellefiyet türü, yaş vergi ahlâkını belirleyen en önemli faktörler olarak görülmektedir.Anahtar kelimeler: Mükellef Davranışları, Vergi Etiği, Vergi Uyumu, Vergi Algılaması, Vergi Bilinci
Vergi uyumu ve uyumsuzluğu sonucunda oluşan mükellef tiplerinin belirlenmesi: Kocaeli örneği
Vergi uyumu, beyannamenin verildiği tarihte uygulanan vergi yasaları, yönetmelikler ve yargı kararlarına uygun olarak vergi yükümlülüğünün beyannamede tam olarak belirtilmesi ve beyannamenin tam ve zamanında ilgili yerlere verilmesi şeklinde ifade edilmektedir. Vergi uyumu / uyumsuzluğu neticesinde dört tip mükellef tipolojisi oluşmaktadır. Bu tipolojiler vergi kaçakçısı, sosyal vergi yükümlüsü, içten vergi yükümlüsü ve dürüst (gönüllü) vergi yükümlüsüdür. Bu çalışmanın amacı vergi mükelleflerinin, vergi uyumu veya uyumsuzluğu sonucunda oluşan mükellef tiplerinin hangisinde kendilerini konumlandırdıklarını tespit etmek ve bu durumu nasıl algıladıkların belirlemektir. Bu amacı gerçekleştirebilmek için çalışmada yöntem olarak nitel analiz uygulanmıştır. Nitel analiz çeşitli alt yöntemlere sahip olup bu çalışmada nitel araştırmanın derinlemesine görüşme tekniği tercih edilmiştir. Çalışmada uygulanan derinlemesine görüşme tekniği Kocaeli ilinde ikamet eden 12 mükellefe uygulanmıştır. Vergi uyumu/uyumsuzluğu kavramına örtüşmesi açısından araştırmaya katılan katılımcılar beyana tabi geliri sadece gayrimenkul sermaye iradından ibaret olan mükelleflerden oluşturulmuştur. Genel değerlendirme yapıldığında özellikle vatandaşlık görevi bilinci, vergi adaletinin güçlü olması gerekliliği, devletin olumlu politikaları, vergi otoritesinin olumlu davranışları, ülke ekonomisinde meydana gelecek pozitif gelişmelerin vatandaşların gelir düzeylerine ve hayat kalitelerine de yansıması mükelleflerin dürüst (gönüllü) vergi yükümlüsü tipolojisinde yer almalarını sağlayabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Vergi Uyumu, Vergi Uyumsuzluğu, Mükellef Tipolojileri, Nitel Analiz, Derinlemesine Görüşme.
4811 sayılı Vergi Barışı Kanunu sonrasında vergi uyumu
Vergi aflarının vergi uyumunu azalttığı düşüncesinden hareketle bu çalışmada 4811 sayılı Vergi Barışı Kanunu sonrasında Türkiye'de 81 ilin 2004-2010 yılları arasındaki vergi uyumunun nasıl bir değişim gösterdiği incelenmiştir. 4811 sayılı Vergi Barışı Kanunu sonrasında Türkiye'de vergi uyumu iller bazında düşüş kaydetmiştir. 2004-2010 yılları arasındaki vergi uyumunda azalış gösteren il sayısı 78 iken, artış gösteren il sayısı 3'dür. Sakarya, Iğdır, Muş illerinin artış gösterirken, en çok sıra kaybeden ilin Hakkâri, en çok aşama kaydeden ilin ise Sakarya olduğu tespit edilmiştir. Vergi aflarının vergi uyumuna olan negatif etkisi, 78 ilin azalış 3 ilin artış kaydettiği 2004-2010 dönemi farkı ortaya konulmuştur. Çalışmada ayrıca 2008 küresel kriz sonrasında vergi uyumu da değerlendirilmiştir. 2008 küresel krizi vergi uyumunun azalmasını daha da tetiklemiştir. Bu değerlendirmeler neticesinde şu imalara ulaşılmıştır: Türkiye'de sıklıkla çıkarılan vergi afları mükellefler üzerinde yeni bir af beklentisi oluşturarak vergi uyumunu azaltmaktadır. Türkiye'de sanayi sektöründeki kırılganlıklar vergi uyumunu olumsuz yönde etkilemektedir.
Vergi bilinci ve vergi algısı: Kütahya ilinde ilköğretim öğrencileri üzerine bir araştırma
Kamu hizmetlerinin finansmanında birincil gelir kaynağı vergilerdir. Vergiler tarih boyunca devlet ve bireyler için anlaşmazlıklar doğurmuş ve bu anlaşmazlıklar kimi zaman vergi ödememe kimi zaman isyan boyutunda olmuştur. Bu anlaşmazlıkların giderilebilmesi için öncelikle bireylerde vergi algısı ve bilincinin oluşturulması gerekmektedir. Çünkü bireylerin vergi ile ilgili yükümlülüklerini tam olarak yerine getirmesinde, vergiye karşı olan tutum ve davranışların önemli bir yeri vardır. Tutum ve davranışları belirleyen etkenler bireyden bireye elbette farklılık göstermektedir. Farklılıklara rağmen bireylerde vergiye uyumun sağlanması veya vergi ahlakının yerleşmesi için yapılması gereken, vergi hakkında tüm bireylerin bilgilendirilmesidir. Bu bilgilendirilmeler bireylerde ilköğretim çağından başlatılmalı ve bunun için gerekli çalışmalar yapılmalıdır. Bu araştırma, Kütahya Merkez Ortaokul 3. sınıf (2014 - 2015) öğrencilerinin vergiyi nasıl algıladıkları, vergi bilinç düzeyleri ve 2011 - 2012 eğitim - öğretim yılında öğrencilerin ilköğretim 4. sınıf iken almış oldukları vergi eğitiminin etkisine yönelik incelemeleri içermektedir. Anahtar Kelimeler: Vergi Bilinci, Vergi Algısı, Vergi Ahlakı, Vergi Uyumu ve SPSS Analizi.
Vergi yüküne karşı vergi mükelleflerinin tutumu: Kütahya örneği
Vergi olgusu eski çağlardan beri toplumların en gerekli yükümlülükleri arasında yer almıştır. Vergi, ülkemiz için değerlendirilecek olursa, gün geçtikçe önemi artan ve içselleştirilen bir görev hâline gelmiştir. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, vergi mükellefi kişinin bu görevi yerine getirmesi yasalar yoluyla kolaylaştırılmalıdır. Buradan yola çıkılarak vergi politikalarının gözden geçirilmesi ve refah seviyesini artıracak şekilde uygulanabilir hale getirilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada, vergi mükelleflerinin vergi politikalarına karşı tutumu incelenmiştir. Vergi mükellefi kişinin vergiye karşı olumlu ya da olumsuz davranışının altında yatan sebepler araştırılmıştır. Bu sebeple ilk iki bölümde vergi mükelleflerinin vergiye karşı nasıl bir tutum sergilediklerine dair sistemli bir araştırma yapılmıştır. Daha sonra Kütahya ili için anket çalışması yapılarak elde edilen veriler analize tabi tutulmuştur. Analiz sonuçları yorumlanarak üçüncü bölüm oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Vergi, Mükellef, Vergi Politikaları, Hükümet, Refah Seviyesi, Vergi Yükü, Vergiye Gönüllü Uyum.
Vergi uyumundа kаygаn zemin yаklаşımı: Azerbаyсаn örneği
Bu çalışma Azerbaycan'da Gence ili baz alınarak vergi mükelleflerinin, Güç Algısı, Güven Algısı, Dağıtım Adaleti Algısı, Ceza Adaleti Algısının Gönüllü Vergi Uyumu ve Zorunlu vergi uyumu üzerindeki etkisinin olup olmadığın araştırmayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, 312 denekten elde edilen veriler dikkate alınmıştır. Araştırmada kullanılan ölçeklerin güvenirlilikleri Cronbach Alfa Katsayısı yöntemi ile test edilmiştir. Ölçeklerin güvenirlilik ve geçerlilikleri belirlendikten sonra araştırma hipotezleri Korelasyon ve Çoklu Regresyon Analizleri ile test edilmiştir. Araştırma sonucunda vergi mükelleflerinin vergi makamlarının gücünün hem de vergi makamlarına olan güvenin, devletin uyguladığı cezalar ve vergi makamlarının vergilere ilişkin uyguladığı dağıtım adaletinin vergi mükelleflerinin vergilere yönelik Gönüllü ve Zorunlu Vergi Algıları üzerinde hiçbir etkisinin olmadığı tespit edilmiştir. Аnаhtаr Sözсükler: Аzerbаyсаn, Kаygаn Zemin, Güç, Güven, Gönüllü Vergi Uyumu, Zorunlu Vergi Uyumu.
Türkiye'de gelir idaresinin organizasyon yapısının vergi uyumuna etkisinin analizi
Çeşitli ülkelerdeki gelir idareleri organizasyon yapıları vergi uyumunu dolayısıyla vergi tahsilâtını artırmak amacıyla yeniden yapılanmıştır. Klasik organizasyon yapısı olan vergi türüne göre organizasyon terk edilmiş, fonksiyonel ve mükellef odaklı yapılanmalara geçilmiştir. Türkiye'de de dünyadaki bu gelişmelerden etkilenerek 2005 yılında gelir idaresi başkanlığı kurulmuş ve fonksiyonel yapılanmaya geçilmiştir. Bunun yanı sıra mükellef odaklı anlayışa yönelik 2007 yılında İstanbul'da Büyük Mükellefler Vergi Dairesi Başkanlığı kurulmuştur. 2015 yılında pilot uygulama olarak Eskişehir ilinde Tek Vergi Dairesi Başkanlığı uygulamasına başlanmıştır. 29 ilde Vergi Dairesi Başkanlığına bağlı vergi dairesi müdürlükleri, Eskişehir ilinde Tek Vergi Dairesine bağlı şubeler ve 52 ilde Defterdarlığa bağlı vergi dairesi müdürlükleri bulunmaktadır. Ülkemizde farklı yapılanmaların olması gelir idaresinin yapılanmasının tam olarak tamamlanmadığını göstermektedir. Gelir idaresinin organizasyon yapısının vergi uyumunu etkilediği düşünülmektedir. Bu nedenle gelir idaresi vergiye uyumun artması açısından son derce önemlidir. Mükelleflerin vergi uyumunu belirleyen; idari faktörler, demografik faktörler, yapısal ve ekonomik faktörler, psikolojik ve ahlaki faktörler gibi pek çok faktör bulunmaktadır. Gelir idaresinin organizasyon yapısı da idari faktör olarak ele alınabilir. Bu araştırma, gelir idaresinin organizasyon yapısının vergi uyumuna etkisini incelemiştir. Toplamda 407 serbest muhasebeci mali müşavir ve yeminli mali müşavire anket uygulanmıştır. Anket sonuçları faktör analizine ve yapısal eşitlik modellemesine tabi tutulmuştur. Vergi mükelleflerinin gelir idaresi hakkındaki görüşlerinin ve vergi uyumu üzerindeki etkilerinin en önemli faktörün "Mükellef Hizmetleri" olduğu görülmüştür. Bu nedenle, vergi mükelleflerine gelir idaresi tarafından kaliteli ve etkin hizmet sunulması vergi mükelleflerinin vergi yükümlülüklerini gönüllü olarak yerine getirmelerini ve vergi uyumlarını artırmalarını sağlayacaktır.
Vergiye gönüllü uyumu artırmaya yönelik uygulamaların Anayasal vergilendirme ilkeleri bağlamında değerlendirilmesi
Vergi, devlet harcamalarının finansmanı temeline dayanmakla birlikte ekonomik ve sosyal müdahale amacıyla da kullanan bir araç haline dönüşmüştür. Devlet egemenlik gücüne dayanarak vergi toplamakta ve hukuki çerçevesi belirlenmiş cebirle bu yetkisini kullanmaktadır. Vergi, Anayasal bir ödev ve zorunlu bir mali yükümlülük olarak tanımlansa da toplumda vergi bilinci arttıkça; vergi vermek ortak hedeflere ulaşma amacına hizmet eden gönüllü bir görev olarak benimsenmektedir. Gönüllü vergi uyumunun kısa vadeli önemli sonucu; mükelleflerin ödevlerini aksatmadan yerine getirmeleriyle birlikte verginin tam ve eksiksiz tahsil edilebilmesi olarak görülmektedir. Uyumun süreklilik arz etmesi ise vergi bilincine sahip bir toplum meydana getirerek vergi politikalarının sosyal ve hukuki adalet içinde yürütülmesini sağlayacaktır. Bu noktada vergi politikalarının mükellefleri gönüllü uyuma teşvik edici yönü önem kazanmaktadır. Vergi verme sorumluluğu bulunan mükellefler günümüzde çok daha bilinçli tutumda olsalar da vergi bilincinin ve uyumunun gelişmesi için kanuni düzenlemelerin ve vergi idaresi uygulamalarının da titizlikle yürütülmesi gerekmektedir. Gönüllü uyuma yönelik uygulamalar hayata geçirilirken dikkate alınması gereken bir diğer husus ise bunların Anayasal vergilendirme ilkeleriyle uyumlu olması gerektiğidir. Hem bireylerin hak ve özgürlüklerinin hem de devletin vergilendirme yetkisinin kaynağı Anayasa'dır. Dolayısıyla genel olarak vergilendirme süreç ve işlemlerinin ve tüm vergi düzenlemelerinin Anayasa'ya ve Anayasal ilkelere bağlı kalınarak yapılması gerekmektedir. Çalışmada ise gönüllü uyuma yönelik düzenlenmiş bazı uygulamaların Anayasal çerçeveden doğan vergilendirme ilkeleri ile uygunluğu ele alınmıştır. Ülkemizde özellikle son yıllarda mükellef odaklı anlayış benimsenerek, vergi uyumuna yönelik yasal düzenlemelerin ve uygulamaların gelir idaresi tarafından hayata geçirildiği gözlenmiştir. Ayrıca bu konuda görüş, öneri ve olası sonuçları konu edinen makale, akademik çalışma ve mesleki yayınlarda da artış olduğu görülmüştür. Bu çalışmada öncelikle vergi kavramları, vergilendirme ilkeleri ve Anayasal vergilendirme ilkeleri hakkında bilgi aktarılmıştır. Ardından vergi uyumu kavramı incelenerek gönüllü vergi uyumuna yönelik yapılan düzenleme ve uygulamaların neler olduğu ortaya koyulmuştur. Çalışma sonucunda, bu uygulamaların ve düzenlemelerin her birinin ayrı ayrı Anayasal vergilendirme ilkeleriyle ilişkisi ve uygunluğu ortaya konulmuştur.
Vergi farkındalığı ve vergi bilincinin vergiye gönüllü uyum üzerindeki etkisi (Gaziantep Üniversitesi öğrencileri özelinde değerlendirme)
Verginin devletin en önemli gelir kaynağı olduğu tartışılmaz bir gerçektir. Bu kaynağın genel geçerliliği, devamlılığı ve toplum hizmetinde doğru bir şekilde kullanılması, vatandaşın vergiye karşı tutum ve davranışıyla doğru orantılıdır. Mükellefin vergisini ilgili olduğu dönemdeki yasalarda belirtildiği şekilde, zamanında ve tam olarak beyan edip ödemesi, vergiye karşı olan gönüllü uyumunu göstermektedir. Toplumun vergiye karşı uyumlu davranışının altında vergi bilinci ve ona etki eden vergi farkındalığı yer almaktadır. Diğer bir ifade ile toplumun vergisel farkındalığı, vergiye uyumunu, vergiyi kabul ederek içselleştirmesini etkileyen temel unsurlardır. Bu çalışma ile Güneydoğu Anadolu Bölgesinin en önemli ticaret ve sanayi şehri olan Gaziantep ilinde ve Gaziantep Üniversitesi özelinde, üniversite öğrencilerinin vergiye ilişkin farkındalıkları ile tutum ve davranışları ölçülmeye çalışılarak, vergi okur-yazarlığının bu bağlamdaki etkisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu doğrultuda, yurt içi ve yurt dışı litaratürden faydalanılarak ampirik bir çalıĢma yapılmıştır. Elde edilen veriler, SPSS programı ortamında, Independent T-Testi, One Way Anova, Frenkans, Faktör, Korelasyon ile Regresyon analiz edilerek yorumlanmıştır.
Mükellef haklarının vergi uyumuna etkisinin analizi: Batı Akdeniz örneği
Batı Akdeniz Bölgesi'nde mükellef haklarının vergi uyumu üzerindeki etkilerinin tespit edilmesi amacıyla bu tez hazırlanmıştır. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde mükellef hakları, ikinci bölümde vergi uyumu konuları detaylı olarak incelenmiş, üçüncü bölümde Batı Akdeniz Bölgesi'nde anket yöntemi ile yapılan araştırma bulgularına yer verilmiştir. Araştırmada nicel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Veriler anket yöntemi ile elde edilmiştir. Araştırmaya ait verilerin analizleri; SPSS (Statistical Package for Social Sciences) ve Amos programları kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Öncelikle, verilerin güvenilirliği ve normal dağılımı sağlayıp sağlamadığını test etmek amacıyla; güvenilirlik ve normallik dağılımı analizleri yapılmıştır. Verilerin güvenilirliği test edildikten sonra yapı geçerliliğini sağlamak amacıyla ölçeklere doğrulayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Analiz sonucunda elde edilen araştırma boyutlarının birbirleri ile arasındaki ilişkiyi test etmek için korelasyon analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırma hipotezlerini test etmek amacıyla regresyon analizi ve varyans analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın boyutları; bilgi edinme hakkı, kesinlik hakkı, özel hayatın gizliliği hakkı, ticari sırların gizliliği hakkı, yargı yoluna başvurma hakkı, vergi uyumu ve vergi idaresine güven olarak belirlenmiştir. Yapılan analizler sonucunda: Vergi uyumunu, bilgi edinme hakkı, kesinlik hakkı ve vergi idaresine güvenin pozitif yönde etkilediği; vergi idaresine güveni, bilgi edinme hakkının pozitif yönde etkilediği; daha önce vergi denetimine tabi tutulanların, vergi cezası alanların, vergi uyuşmazlığı nedeniyle idari ve yargı çözüm yollarına başvuranların vergi uyumu düzeylerinin, bu deneyimleri olmayanlara göre yüksek olduğu; katılımcıların cinsiyetleri, medeni durumları, öğrenim durumları ve çalışma süreleri ile vergi uyumu düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olmadığı bulgularına ulaşılmıştır.