1178/1764-1765 yılına ait olan Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defterlerinin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi

Ceyb-i Hümâyûn, padişahın gelir ve giderlerini idare eden, özel kesesi anlamına gelen ve şahsi hazinesi için kullanılan bir tabirdir. Padişaha aitliği bildiren Hümâyûn kelimesiyle, ceyb (ceb) kelimesinin birleşmesinden meydana gelen bu tabirin sözlük anlamı, padişahın cebi'dir. Çeşitli gelir kalemlerine sahip olan bu hazine, Tanzimat döneminde yapılan reformla beraber merkezileştirilerek gelirleri yeni oluşturulan Maliye Hazinesine devredilmiştir. Ceyb-i Hümâyûn Hazinesi gerek padişahın kendisine gerekse hanedan üyelerine yapılan harcamalara ışık tutması bakımından son derece önemlidir. Bu nedenle yüksek lisans tezi olarak tarafımızdan hazırlanan çalışmada III. Mustafa dönemine ait olan 1178/1764-1765 tarihli on iki adet Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defteri incelenmiş, hazinenin gelir ve gider kalemleri tespit edilerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bahsedilen defterlerde hazinenin gelir kalemlerinin çeşitlilik arz ettiği görülmüş, darphane faizleri, muhallefat ve müsadere gelirleri, Mısır irsaliyesi, Istabl-ı Âmire gelirleri ile Yeniçeri Ocağı beytülmâli hazinenin gelir kaynaklarını oluşturmuştur. Ceyb-i Hümâyûn Hazinesi'nin gider kalemleri arasında ise başta III. Mustafa'ya yapılan harcamalar, kızları Şah ve Mihrişah Sultanlar ile oğlu Şehzade Selim için harcananlar, Cuma selamlığı sırasında verilen ihsanlar, dini gün ve gecelerde dağıtılanlar, çerağ olan görevlilere verilenler, sadakalar ayrıca hareme yapılan ödemeler yer almıştır.