1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ile başlayan Kafkas göçleri

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu açısından siyasi ve coğrafi anlamda önemli kayıplara yol açmış; savaş sonrası imzalanan Ayastefanos ve Berlin Antlaşmaları ile Batum, Kars ve Ardahan'ın da Rusya'ya bırakılmasıyla Osmanlı'nın Kafkasya'daki egemenliği sona ermiştir. Rusya'nın bu yeni topraklarda uyguladığı asimilasyon ve baskı politikaları, özellikle Müslüman ve Türk nüfus üzerinde yoğunlaşmış, bu halklar kitlesel olarak Osmanlı topraklarına göç etmeye zorlanmıştır. Göç süreci, ciddi sağlık ve lojistik sorunları beraberinde getirmiş; açlık, hastalık ve salgınlar nedeniyle yüksek can kayıpları yaşanmıştır. Osmanlı yönetimi, salgınların yayılmasını önlemek amacıyla karantina uygulamalarına başvurmuş; ancak özellikle İstanbul gibi merkezi yerleşimlerde salgınların önüne geçilememiştir. İstanbul, yoğun göç akını nedeniyle demografik, sosyal ve ekonomik sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Göçmen meselesi, Sultan II. Abdülhamid'in doğrudan ilgilendiği konular arasında yer almış; mevcut Muhacirin Komisyonu'nun yetersiz görülmesi üzerine bizzat sultanın başkanlık ettiği Umum Muhacirin Komisyonu kurulmuştur. Bu yeni yapı, göçmenlerin geçici ihtiyaçlarının karşılanması ve kalıcı iskânlarının sağlanması amacıyla faaliyet göstermiştir. Göçmenler, sadece demografik değil, aynı zamanda ekonomik açıdan da Osmanlı için önemli bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Tarımsal üretim ve zanaat faaliyetleri yoluyla göçmenlerin üretici nüfusa katılımı teşvik edilmiş; bu doğrultuda vergi ve askerlik muafiyetleri gibi çeşitli teşvikler sağlanmıştır. İskân politikalarında ise iki temel yöntem benimsenmiştir: Göçmenlerin mevcut yerleşim yerlerine dağıtılması ve yeni yerleşim alanları oluşturulması. Devlet, düşük maliyet nedeniyle ilk yöntemi tercih etmiş, ancak göçmenler çoğunlukla kendi topluluklarıyla bir arada yerleşmeyi talep etmiştir. Bu durum, etnik yoğunlaşmanın doğurabileceği güvenlik riskleri açısından devlet nezdinde tedirginlik yaratmıştır. Başlangıçta göçmenlere yardım eden yerli halk ise zamanla sürecin uzaması, ekonomik yüklerin artması ve göçmen sayısının sürekli yükselmesi nedeniyle desteğini azaltmıştır.