19. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'nin Afganistan politikası

Bu çalışmada, 19. yüzyılın ikinci yarısında Afganistan'ın İngiltere ve Rusya arasında sıkışıp kaldığı süreç ve Afgan Devleti'nin sınırlarının hangi şartlar altında belirlendiği anlatılmıştır. Afgan hükümdarlarının sınırların tespitinde nasıl rol oynadıkları ve Afgan Devleti'nin iki büyük güç arasında izlemiş olduğu denge politikası, çalışmanın odaklandığı ana başlıklardır. 17. yüzyılın hemen başında Hint kıtasına ayak basan İngilizler, 19. yüzyıla gelindiğinde kuzeyde beliren Rus tehdidine karşı Afganistan coğrafyasını, Hindistan'ın güvenliğini sağlamak adına tampon bölge olarak değerlendirmeyi tercih ettiler. 16. yüzyılın başından itibaren Orta Asya politikasını istikrarlı biçimde yürüten Rusya ise güney yönlü işgal hareketleri sonucunda Afganistan'ın kuzey sınırlarını çevrelemişti. 19. yüzyıla bu şartlar altında giren Afgan sarayı ise her iki devletin temsilcileri tarafından sürekli olarak ziyaret ediliyordu. Afgan Devleti'nin kuzeybatıdaki çıkarları ve İran sınırındaki problemlerini çözmeyi vaat eden İngiltere'nin karşısında, güneyde özellikle Pencap'taki Sihlerle yaşanan sınır problemlerini çözmeyi vaat eden Rusya arasında sıkı bir diplomasi yarışı baş göstermişti. Afgan hükümdarları ise bu durumdan istifade ederek sınırlarındaki problemleri en az zararla halletmeye çalışıyordu. "Büyük Oyun" olarak adlandırılan ve Afganistan coğrafyası üzerinde diplomasi ve savaşın cereyan ettiği buhranlı yüzyıl boyunca Afgan Devleti'nin elde ettiği kazanımlar, kaybettikleri düşünüldüğünde, pek fazla değildi. Dolayısıyla Afganistan tarihinde adı geçen Afgan hükümdarları, kimileri tarafından milli bir kahraman olarak ilan edilirken kimileri tarafından da basiretsiz yöneticiler olarak itham edildiler. Orta Asya coğrafyasının merkezinde konumlanan Afganistan toprakları üzerinde diplomasi ve savaşın cereyan ettiği bu yüzyılda; İngiltere ve Rusya rekabetinde yaşanan gelişmeler, arşiv kaynakları ve basılı arşiv eserleri ışığında ele alındı. Bu dönemde faaliyet gösteren diplomatların, sivil ve askerî personelin kişisel notlarının derlendiği basılı eserlerin yanında, Afgan hükümdarlarının otobiyografileri, İngiliz, Afgan ve Hint arşivleri, İngiliz ve Rus kaynakları da mümkün olduğunca kullanıldı. Bu sayede meydana gelen tarihsel olayların nedenlerine her açıdan bakılmaya çalışıldı.