1901-1902 tarihli Maârif Sal-nâmesine göre Selanik vilâyetinde eğitim-öğretim

Türk eğitim tarihinin önemli bir safhasını oluşturan Osmanlı eğitim tarihi devletin kuruluşuyla beraber sağlam temellere dayandırılmış, bıraktığı eserler ve kurumlarla genç Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasında rol oynamıştır. 1387 yılında ilk defa Osmanlı eline geçen Selanik kentinde tam anlamıyla bir hâkimiyet kurulamayınca şehir Türk hâkimiyetinden çıkmıştır. II. Murad döneminde Bizans elinde olan şehir ablukaya alınınca Venediklilere satılmıştır. 1430 tarihinde tekrar kuşatmaya alınan şehir bu defa II. Murad tarafından Osmanlı topraklarına dâhil edilmiştir. Selanik kenti tarih boyunca kozmopolit bir yapıya sahip olmuştur. İçerisinde barındırdığı birçok etnik unsurla beraber coğrafyacılar tarafından da İstanbul'un parçası olarak görülmüştür. Osmanlı Devletine bağlı Selanik Vilayeti'nin eğitim ve öğretim durumları sal-nâmeler temel alınarak değerlendirilmiştir. Osmanlı vilayet sal-nâmelerinden R. 1318 (M.1900/1901) yılına ait olan Selanik Maârif Sal-nâmesi R. 1315/1316 (M. 1896/97, 1898/1999) incelenmiştir. Selanik vilayeti eğitim komisyonları, okullar, öğrenci sayıları ve öğretmen kadroları, okullarda görevlendirilen diğer memurlar, kütüphaneler, matbaalar ve gazeteler ve gayrimüslim ve yabancılara ait okullar sal-nâme belgelerine dayanılarak sınıflandırılmıştır. Çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde problem durumu ve amaçlar açıklanarak çalışmanın önemine değinilmiştir. İkinci bölümünde sal-nâmenin Osmanlı tarihindeki önemi ve tanımları yapılmış, Osmanlı eğitim tarihi klasik ve modern dönem başlıkları altında değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünü araştırmanın yöntem kısmı oluşturmuştur. Dördüncü bölümde eldeki veriler yorumlanmış ve tablolar halinde tasnif edilmiştir. Beşinci ve son bölümde çalışmanın sonucu ve öneriler verilmiştir. Sal-nâme tarihimize 19. yüzyılın ortalarında girmiş ve farsça "sal" (yıl) ile "name" (mektup) kelimelerinden meydana gelmiştir. Eğitim tarihi içerisinde vilayetlerin kaydı tutulurken Maarif Sal-nâmesi oluşturulmuştur. İncelenen çalışmada Osmanlı eğitim tarihinin ilk bölümde medrese, Enderun ve Kanuni dönemi okullarını kapsarken; modern dönemde ise Tanzimat dönemi yenilikleriyle gelen ve Meşrutiyet dönemince süren eğitim ve okullaşma yeniliklerini kapsamaktadır. Araştırma doküman incelemesi yöntemi kullanılarak değerlendirilmiştir. Belgeler transkript edildikten sonra tablolar halinde tasnif edilmiştir. Selanik şehrinin 19. yüzyılın son demlerinde Osmanlı Devleti'nin kontrolünden uzaklaştığı görülmüştür. Bu durumu matbaa, gazete ve kitapların birçoğunun gayrimüslimlerin idaresinde olduğundan çıkarmaktayız. Selanik merkezinde yer alan İ'dâdî ve askeri rüşdiyenin de öğretmen kadrosu açısından en donanımlı okullar olduğu görülmektedir. Anahtar Sözcükler: Selanik, Osmanlı Devleti, Sal-nâme, Maârif Sal-nâmesi, Türk Eğitim Tarihi