1980 sonrası ekonomik kriz ile büyüme arasındaki ilişki; Türkiye örneği

Tarih boyunca köklü bir geçmişi bünyesinde barındıran, gelişmişlik düzeyi fark etmeksizin bütün ülke ekonomilerini sirayeti altına alan ekonomik krizler, ülkelerin değişim, gelişim ve büyüme süreçlerinde her daim üzerinde hassasiyetle durduğu bir kavram olmuştur. Bu kavram geçmişten günümüze kadar sadece ülkelerin ekonomik sistemini etkilemekle kalmamış, toplumsal, psikolojik, siyasal sorunlar olan sosyoekonomik olguları da beraberinde getirerek kriz döneminin içinden çıkılamaz bir boyuta ulaşmasına neden olmuştur. Bu çalışmada, 1980 yılından sonra ülkemizde yaşanan ekonomik krizlerin büyüme üzerindeki etkisini incelerken, çalışmasının araştırmanın amacına ulaşabilmesi için Türkiye ekonomisinin kriz dönemindeki büyüme, işsizlik, ithalat, ihracat, kişi başına gelir, cari açık % gayrisafi yurtiçi hasıla verilerinin gösterimini; Türkiye İstatistik Kurumu, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, Türkiye Cumhuriyeti Kalkınma Bakanlığı web arşivinden 1980'lı yıllardan 2019 yılına kadar olan dönemi kapsayacak şekilde literatür taraması yapılarak güncel yıllık verilerin kullanılmasına özen gösterilerek elde edilmiştir. Kriz ve ekonomik büyüme ilişkisini ekonometrik analiz yöntemleri olan Dickey- Fuller, Phillips- Peron, Lumsdaıne-Papell, DOLS (Dynamic Ordinary Least Square) yöntemi ve FMOLS (Full Modified Ordinary Least Square) modeli kullanılarak yapılmıştır. Oluşturulan bu modelde ARDL(Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif) sınır testi ve Maki Eşbütünleşme testleri uygulanmıştır. Analizler sonucunda elde edilen verilerde birim kök testi sonucunda değişkenlerden büyüme ve cari açık/gayrisafi yurtiçi hasıla verilerinin düzey derecesinde durağan I(0) oldukları işsizlik, ithalat, ihracat ve kişi başına gelir değişkenlerinin birinci farkı alındıktan sonra durağan I(1) oldukları görülmüştür. Uygulamaya konulan geleneksel birim kök testlerinden elde edilen sonuçlarda serilerin I(0) ve I(1) düzeyinde gerçekleştiğinden dolayı çoklu yapısal kırılmaya neden olan birim kök testleri kullanılmış, test sonucu ise tüm değişkenlerin I(1) düzeyinde olduğu, uzun dönemli ilişkinin var olduğu ve yapısal kırılmanın olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Değişkenlerin istikrarlı olup olmadığı, Cusum ve Cusum Q grafikleriyle incelenmiş ve model % 5 düzeyinde anlamlı ve uzun dönemde istikrarlı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kriz, Ekonomik Kriz, Konjonktür Dalga, Büyüme