2005-2023 döneminde Türkiye'deki vergi denetimi: Çok kriterli karar verme yöntemi ile performans değerlendirmesi

Modern vergi yönetiminde denetim mekanizması, geleneksel vergi toplama ve kontrol fonksiyonlarının ötesine geçerek, veri analitiği ve risk yönetimi temelli bir yaklaşıma doğru evirilmektedir. Bu dönüşüm sürecinde, vergi denetiminin etkinliğinin ölçülmesi ve değerlendirilmesi önem kazanmıştır. Bu çalışma, 2005-2023 döneminde Türkiye'deki vergi denetiminin performansını çok kriterli karar verme yöntemi olan VIKOR analizi ile incelemektedir. Vergi denetiminin etkinliği, ülkelerin mali sürdürülebilirliğinin temel göstergelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Dijital ekonominin yükselişi ve küresel ticaretin karmaşıklaşması, vergi denetim sistemlerinin yeniden yapılandırılmasını gerekli kılmıştır. Bu bağlamda çalışma, özellikle risk bazlı denetim yaklaşımı ve teknolojik dönüşümün vergi denetimi üzerindeki etkilerine odaklanarak, sistematik bir performans analizi sunmayı amaçlamaktadır. Araştırmada dokuz temel performans kriteri kullanılmıştır: vergi gelirleri, denetim sayısı, denetim oranı, tahakkuk/tahsilat oranı, matrah farkı, vergi toplama maliyeti oranı, uzlaşılan dosya sayısı, kayıt dışı istihdam oranı ve toplam mükellef sayısı. Bu kriterler, literatürde kabul görmüş ve uluslararası uygulamalarda sıklıkla kullanılan göstergelerdir. Her bir kriter, vergi denetiminin farklı bir boyutunu temsil etmekte ve birlikte değerlendirildiğinde kapsamlı bir analiz çerçevesi sunmaktadır. VIKOR analizi sonuçları, vergi denetiminin performansında üç belirgin dönem ortaya koymuştur. 2013-2016 dönemi en yüksek performansın gözlendiği dönem olmuş, özellikle 2015 yılı (Q_i=0.28000) ve 2014 yılı (Q_i=0.29398) en etkin yıllar olarak öne çıkmıştır. Bu dönemde vergi toplama maliyeti oranının düşmesi, kayıt dışı istihdam oranının azalması ve denetim sayılarının artması olumlu gelişmeler olarak dikkat çekmiştir. Ancak 2017 yılından itibaren performansta belirgin bir düşüş yaşanmıştır. 2017 yılı (Q_i=1.00000) ve 2018 yılı (Q_i=0.93131) en düşük performans değerlerini göstermiştir. Bu dönemde denetim oranı %1.68'e gerilemiş, uzlaşılan dosya sayısı 43,895'e düşmüş ve tahakkuk/tahsilat oranı %82.3 seviyesine inmiştir. 2020-2023 döneminde ise Covid-19 pandemisinin de etkisiyle denetim performansı dalgalı bir seyir izlemiştir. Çalışmanın bulguları, vergi denetim sisteminde kapsamlı reformlara ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Risk analizi sistemlerinin geliştirilmesi, yapay zekâ destekli denetim araçlarının kullanılması ve veri madenciliği uygulamalarının yaygınlaştırılması teknolojik öncelikler olarak öne çıkmaktadır. Uzlaşma mekanizmasının etkinleştirilmesi ve mükellef hizmetlerinin kalitesinin artırılması da vergi idaresi-mükellef ilişkilerinin geliştirilmesi açısından önemli görülmektedir.