3. ve 6. yüzyıllar arasında Kapadokya'da kent ve kırsal yerleşim arkeolojisi

Bu tez çalışması, Roma İmparatorluğunun bir eyaleti olan Kapadokya Bölgesi'nin Geç Antik Çağdaki yerleşimlerini konu almaktadır. Bu yerleşimler günümüz Kayseri, Niğde, Aksaray ve Nevşehir ili sınırları içerisinde bulunmaktadır. Ele alınan yerleşimler ve bu yerleşimleri oluşturan mimari yapılar ile ilgili tek tek yayınlar yapılmış ancak toplu şekilde değerlendirilmemiştir. Çalışmanın amacı Kapadokya Bölgesi'ndeki Geç Antik Çağ yerleşimlerinin karakteristik mimari özelliklerinin ve mekânsal çevre organizasyonlarının geniş bir çerçevede incelenmesidir. Tez kapsamında incelenen kentler, metropolis (başkent) statüsü almış büyük ölçekli yerleşimlerdir. Kent alanlarında bulunan mimari örnekler, dönem kaynakları ile birlikte değerlendirilmektedir. Kırsal yerleşimler ile ilgili tarihsel verilerin sınırlı olması, yerleşimlerin süreç içerisindeki yerinin kesin veriler ile anlaşılmasına engel olmaktadır. Kırsal alanlarda, belirli bir konum içerisinde dönem özelliklerini taşıyan mimari örneklerin bütünü, kırsal yerleşim olarak tanımlanmıştır. Yerleşim bağlamının dışında, benzer dönem özelliklerini taşıyan mimari yapılar ise bulunduğu konum ve çevre organizasyonu ile ilişkilendirilerek ele alınmaktadır. Bölgede bulunan yerleşimlerde kagir ve kaya oyma olmak üzere iki farklı mimari geleneğin varlığı gözlemlenmiştir. Kent yerleşimlerinde kaya oyma mimari örnekleri görülmezken kırsal yerleşimlerde her iki mimari geleneğinde kullanılmış olduğu görülmektedir. Yerleşimlerden günümüze gelen yapı türleri, sivil konutlar, su ihtiyacının karşılanması ve kullanımı için kemerler, sarnıçlar, tüneller ve hamam yapıları, güvenliğin sağlanması amacıyla oluşturulmuş kule ve surlar, tarıma bağlı üretim işlikleri ve bölgenin ilk Hıristiyanlık dönemi yapıları olarak mezar, vaftizhane ve kilise örnekleridir. Dönemin mimari özelliklerinin izlenebildiği kilise yapıları, plan tipi, litürjik donanım ve dekor olarak benzerlikler göstermektedir. Kiliselerin yapısal özellikleri ve çevresinde bulunan diğer yapılar ile olan bağlantısı, farklı dini işlevselliklerinin de olduğunu göstermektedir. Yerleşimlerin içinde merkez konuma sahip kiliselerin cemaat kiliseleri olduğu, dini yapıların çoğunlukta olduğu yerleşimlerde ise manastırın bir parçası olarak hizmet ettiği görülmektedir. Yerel dini kültler ile bağlantılı olan kiliseler ise anma kilisesi görevi görmektedir. Kapadokya'nın Geç Antik Çağ yerleşimlerinin her biri, kendilerine özgü yerel özellikleri ile birlikte Roma- Bizans mimari üslubunun bir sentezini oluşturmaktadır.