3 numaralı Bosna Ahkâm Defteri transkripsiyon ve değerlendirme (S.1-100)

Osmanlı Devleti, dinamizminde kendisine intikâl eden devlet geleneği ve yönetim anlayışını birleştirmiştir. Bu anlayışta devletin devamı için adâlet her şeyin temeli kabul edilmiştir. Adâletin sağlanması için reâyâya en yakınındaki adli mercilere başvurma hakkı tanındığı gibi Dîvân-ı Hümâyûn'a da başvurma hakkı tanınmıştır. Adâletin sağlanması noktasında kayıt altına alınan şikâyetler, şikâyet defterlerinden önce mühimme defterlerine kaydedilmiştir. Mühimme defterlerinde şikâyetler yanında siyasi, askerî, ekonomik kayıtlar birlikte kayıt altına alınmıştır. Zamanla devletin sınırlarının genişlemesi ile şikâyetler artmış ve bürokrasinin uzmanlaşması ile farklı defter serileri ortaya çıkmıştır. Bu defter serilerinden olan şikâyet defterleri, 1649 yılında tutulmaya başlanmıştır. 18. yüzyılda ise şikâyetler eyâlet temelli oluşturulan ahkâm defterlerine kaydedilmeye başlanmıştır. Ahkâm defterleri oluşturulmasına rağmen şikâyet defterleri de tutulmaya devam etmiştir. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, 3 Numaralı Bosna Ahkâm Defteri'nin ilk 100 sayfası transkript edilmiştir. Çalışmada transkript edilen hüküm sayısı 269, yıl aralığı ise 1765-1767'dir. Defterin tamamı Hicri 29 Şaban 1178-29 Cemaziye'l-ahir 1192, Miladi 1765-1778 yıllarını kapsar. Bu defterde, Bosna Eyâleti'nden Dîvân-ı Hümâyûn'a intikal eden şikâyetler incelenmiş, konularına göre tasnif edilerek tahlil edilmiştir. Defter, şikâyetlerin yanında siyasi, ekonomik ve idari konularla ilgili bilgiler de sunmaktadır. Amacımız bu çalışma ile Osmanlı Devleti'nin Bosna özelinde üç yıllık bir kesitine ışık tutmaktır. Anahtar Kelimeler: Ahkâm Defterleri, Balkanlar, Bosna, Dîvân-ı Hümâyûn, Osmanlı Devleti.