5. sınıf Türkçe ders kitabında metinlerarası unsurlar ve metinlerarasılığın okuduğunu anlamaya etkisi üzerine bir inceleme

Her metin kendisinden önce yazılmış olan metinlere ilişkin izler taşımakta ve gelecekte de kendisinden sonra yazılacak olan metinler için izler bırakmaktadır. Yazın alanının devamlılığını sağlayan da, metinler arasındaki bu iz bırakma serüvenidir. Kristeva'nın, "alıntılar mozaiği" olarak ifade ettiği bu serüven, oldukça geniş bir alana yayılmış ve kuramsal olarak "metinlerarasılık" ifadesi ile karşımıza çıkmıştır. Farklı disiplinlerde, farklı şekillerde tanımları bulunan metinlerarasılık, edebiyat eleştirisi alanında Kristeva ve Barthes gibi yazın eleştirmenlerinin 1960'lı yıllarda görüşlerini, Bakhtin'in söyleşimcilik kuramına dayandırarak ortaya attıkları yeni bir kavramdır ve metinlerin birbiriyle kurdukları ilişkiler dâhilinde varlık bulmalarına karşılık gelmektedir. Yenilenen Türkçe dersi öğretim programında okuma başlığı altında; metin içi ve metin dışı anlam ilişkileri kurmaya, metinler arasında karşılaştırmalar yapmaya ve metni yorumlarken metinlerdeki örneklere ve ayrıntılara atıflarda bulunmaya yönelik kazanımlara yer verilmiş olması, programda metinlerarasılık ve metinlerarası okumanın metin çözümlemelerindeki öneminin vurgulandığını göstermektedir. Bu araştırmada nicel ve nitel araştırma yöntemlerinden yararlanılarak çoklu metot, diğer ismiyle karma yöntem, kullanılmıştır. İki aşamalı olarak gerçekleştirilen araştırmanın ilk aşamasında, 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabındaki (2018-2019) 24 okuma metni Aktulum'un, metinlerarasılık kuramcılarının çalışmalarından yararlanarak derlediği metinlerarası ilişki türleri bakımından incelenmiştir. Bu aşamanın nitel verileri doküman inceleme yöntemi ile elde edilmiştir. İncelenen okuma metinlerinde en çok rastlanan metinlerarası unsur klişe-basmakalıp sözlerdir. Onu sırasıyla; gönderge, alıntı, göstergelerarası ilişkiler, anıştırma ve öykünme izlemektedir. Hiç rastlanmayan metinlerarası unsurlar ise; gizli alıntı, alaycı dönüştürüm, vezin dönüşümü ve öyküsel dönüşümdür. Araştırmanın ikinci aşamasında, metinlerarasılığın okuduğunu anlama üzerinde ne şekilde bir etkiye sahip olduğunu tespiti etmek için deney ve kontrol gruplu deneysel bir çalışma yürütülmüştür. Bu aşamanın örneklemini, Sivas / Suşehri Atatürk Ortaokulu'nun 5-B ve 5-D şubeleri oluşturmaktadır. Bu sınıflardan 5-D deney grubu ve 5-B kontrol grubu olarak belirlenmiştir. Deney grubunda 26, kontrol grubunda 24 öğrenci olmak üzere toplam 50 öğrenci çalışmaya katılmıştır. Uygulama, 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabının Sağlık, Spor teması altındaki üç metin ile sınırlandırılmıştır ve bu metinlerin etkinlikleri fotokopi şeklinde çoğaltılarak öğrencilere dağıtılmıştır. Bir önceki aşamada tespit edilen metinlerarası unsurlar; metinlerin işlenmesi sürecinde ve sonrasında, dersin akışı bozulmadan, öğretmen tarafından deney grubundaki (5-D) öğrencilerle paylaşılmıştır. Kontrol grubunda (5-B) ise, bu metinlerarası unsurlara ilişkin olarak öğretmen tarafından herhangi bir paylaşımda bulunulmamış, metinler dersin olağan akışı içerisinde, her zamanki gibi, işlenmiştir. Ders kitabındaki etkinliklerin, işlenen her bir metinden sonra, her iki grupta da, öğrencilerin kendileri tarafından cevaplandırılması sağlanmıştır. Etkinlikler öğrencilerce cevaplandırıldıktan sonra, sınıfça doğru cevaplar verilmeden öğrencilerden toplanmıştır. Öğrencilerin etkinlik kâğıtları toplandıktan sonra, belirlenmiş olan puanlama sistemine göre değerlendirilmiş ve her bir öğrencinin puanı tespit edilmiştir. Ardından, öğrenci puanları toplanılarak ortalaması alınmış ve iki sınıf arasındaki farklar üzerine değerlendirmeler, bu ortalama puanlar üzerinden yapılmıştır. Araştırmanın bu aşamasında elde edilen nicel bulgularda ise, deney grubunda yer alan öğrencilerin ortalama puanını, her üç metinde de, kontrol grubunda yer alan öğrencilerden yüksek çıkmıştır. Bu yüzden, genel olarak, deney grubunda yer alan öğrencilerin okuduklarını daha iyi anladıkları sonucuna ulaşılmıştır. Metinlerarası okumanın okuduğunu anlamaya olumlu bir etkisi olduğunun saptandığı bu çalışma neticesinde ders kitaplarında yer alacak olan bütün metinlerin metinlerarasılık bağlamında incelenerek ders anlatım sürecine dâhil edilmesinin, öğrencilerin işleyecekleri metinleri daha iyi anlamalarını sağlayacağı kanısına varılabilir. Anahtar Kelimeler: Metinlerarasılık, Metinlerarası Unsurlar, Ortaokul 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabı, Metinlerarası Okuma.