Abbâsîler Döneminde vezirlik kurumu (H.183-295/m.800-908)

İslam tarihinde vezir adıyla anılmış kimseler var olmuştur. Ancak vezirliğin kurumsal yapıya dönüşümü Abbâsîler Dönemi'nde gerçekleşmiştir. Özellikle İranlı Bermekî ailesinin yönetiminde güçlenen kurum, Bermekîler'in idareden tasfiyesiyle bir daha bu güce sahip olamamıştır. Halife Emîn ve Me'mûn arasındaki mücadelede her ikisinin vezirleri aktif rol almışlardır. Böylece vezirlik kurumu Halife Emîn'in Arap olan veziri Fazl b. er-Rebî' ile Halife Me'mûn'un İranlı olan veziri Fazl b. Sehl'in mücadelesiyle gündeme gelmiştir. Yönetimde İranlı ve Arap unsurların etkinliğini azaltmak isteyen Halife Mu'tasım'ın Türklerden faydalanmak istemesi ileriki zamanlarda Türk komutan ve yöneticilerin vezaret kurumunu tesir altına almalarına neden olmuştur. Böylece kurum, Türk nüfuzunun belirgin halde görüldüğü Sâmerrâ Dönemi'nde (M. 833-892) Türk asıllı vezirlere tanık olmuştur. İran ve Türk unsurlarının devlet yönetimindeki etkisinin azalışı ise ancak Halife Mu'tazıd'ın Türk nüfuzunu kırma hedefine yönelik siyasetiyle gerçekleşmiştir. Bununla paralel olarak vezaret kurumu daha bağımsız bir döneme girmiştir. Bu çalışmada vezirlik kurumu, kelime ve kurumsal kökeni incelenerek açıklanmıştır. Vezirliğin tarihsel serüveni ayrıca ele alınmıştır. Kurumsallaşma sürecine hız kazandıran divan teşkilatı etrafında kurum analiz edilmiştir. Abbâsîler Dönemi'nde resmiyet kazanıp kurumsal boyuta kavuşan vezaretin yapısı, tayin ve azillerden görev çeşitlerine, vezirlerin kullandıkları kıyafetlerden emrindeki görevliler dâhil incelenmiştir. Kurumsal incelemeyi çalışmanın kapsamına dâhil olan halifeler döneminde bu makama gelmiş kişilerin ele alınması takip etmiştir. Böylece vezaret kurumunun ve dolayısıyla vezirlerin bazı dönemlerde güç kazandıkları bazı dönemlerde ise halife karşısında güç kaybettikleri gözlemlenmiştir. Bunun sonucunda özellikle Türklerin nüfuz sahibi oldukları Sâmerrâ Dönemi'nde vezaretin güç kaybettiği tespit edilmiştir. Buna dayanarak çalışmanın üçüncü ve dördüncü bölümleri Sâmerrâ Dönemi temel alınarak oluşturulmuştur. Böylece vezaret kurumunun geçirdiği evrelerin tespit edilmesi hedeflenmiştir. Vezirliğin altın çağı diyebileceğimiz en ileri dönenimin ise incelediğimiz tarihlerde Bermekî vezir ailesi döneminde yaşandığı tespit edilmiştir. Tanımı ve kapsamı, ortaya çıkışı ve Abbâsîlere kadar kavramın kullanımı, divanlar ile ilişkisi ve Abbâsîler Dönemi'ndeki kurumsal yapısının analizi ile vezaret kurumunun genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Böylece vezirlik kurumunun kökeninin ayrıntılı olarak incelenmesinin bu gibi çalışmalara fayda sağlayacağı öngörüsünde bulunulmuştur. Çalışmada Abbâsîler Dönemi'nde vezirlik kurumunun işleyişine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: Abbâsîler, sâmerrâ dönemi, vezirlik, vezirler.