Açık bankacılık uygulamaları, potansiyel etkileri ve denetim modeli önerisi

2016 yılında Avrupa Komisyonu tarafından 'Ödeme Hizmetleri Direktifi 2 (PSD2)' adlı düzenlemenin yayınlanması ve aynı yılda İngiltere'de Rekabet ve Piyasalar Otoritesi (Competition and Markets Authority - CMA) adlı kurumun Bankacılık sektöründeki yeniliklerin artırılması ve büyümenin teşvik edilmesi amacıyla ülkedeki en büyük 9 bankanın açık bankacılık uygulamalarına geçmelerini ve Açık Bankacılık Uygulama Kurumu (Open Banking Implementation Entity - OBIE) isimli yapıyı kurmalarını zorunlu kılmaları sonucunda, Avrupa Birliği'nde ve İngiltere'de açık bankacılık kavramı önem kazanmıştır. Açık bankacılık ile sadece bankalar değil, bankaların API (Application Programming Interface) aracılığıyla müşteri verilerini paylaştığı üçüncü parti kuruluşlar da oyuna dâhil olmuştur. Başlangıçta bankalar tarafından olumlu karşılanmasa da bankalar ve üçüncü taraf "Fintech" kuruluşlarının işbirliğinin ne kadar önemli olduğu zamanla anlaşılmıştır. Açık bankacılık sistemi temelde büyük ölçekli bankalardaki tekelin kırılarak küçük ölçekli bankalar ile "Fintech" kuruluşlarının da sistemde söz sahibi olmasını, rekabetin artmasını ve finansal inovasyon ve çeşitliliğin artmasını amaçlamaktadır. Büyük ölçekli bankalar sahip oldukları devasa müşteri hacmi ile müşterilerin finansal bilgilerinin de dâhil olduğu çok büyük veri havuzlarına sahiptirler. Açık bankacılık sistemi ile birlikte müşteri bilgilerinin müşterilere ait olduğu, müşterilerin güvenli protokoller vasıtasıyla izin vermesiyle birlikte bilgilerinin diğer finansal kuruluşlara da verilebilmesinin önü açılmıştır. Müşteri bilgileri artık bankaların tekelinden çıkarılarak müşteriler izin verdiği sürece lisanslanmış bütün kuruluşlarla paylaşılabilecektir. Bilginin ve bilgiyi kullanmanın hayati öneme sahip olduğu günümüzde, "Fintech" kuruluşları yeni kurulmalarına rağmen bankaların onlarca yıllık verilerine erişme imkânına sahip olacaktır. Daha çok "start-up" niteliğinde kurulmuş olan "Fintech" şirketleri yenilik, yaratıcılık ve hızlı hareket edip karar verme özelliklerine sahip kuruluşlar oldukları düşünülürse sahip olacakları müşteri verilerini çok daha efektif ve günümüz gerekliliklerine uygun olarak kullanabilecekleri düşünülmektedir. Açık bankacılık temelde Hesap Bilgileri Hizmet Sağlayıcıları (Account Information Service Providers - AISP) ve Ödeme Başlatma Hizmet Sağlayıcıları (Payment Initiation Service Providers - PISP) olmak üzere iki hizmet üzerine kurulmuştur. AISP ile müşterilerin bankalardaki bütün bilgilerinin tek bir platformdan görüntülenmesi ve yönetilmesi, PISP ile müşterilerin bankalardaki bütün hesaplarının tek bir kanaldan yönetilip ödemelerin gerçekleştirilmesi mümkündür. Öte yandan açık bankacılık ekosistemi içerisinde, hizmet olarak bankacılık (Banking As A Service – BAAS) ile platform olarak bankacılık (Banking As A Platform – BAAP) kavramları da yer almaktadır. BAAS iş modeli, bankacılığın sadece bir hizmet olarak alınması, diğer platformlardan, uygulamalardan veya internet sitelerinden bankacılık hizmetinin görünürde banka ile hiç iletişime geçilmeden bankacılık sisteminin kullanılabilmesi prensibine dayanmaktadır. Böylece bankalar da dağıtım kanalı olarak hiç ulaşamadığı noktalara bankacılık hizmetlerini götürebilmesi sağlanabilmektedir. BAAP iş modeli ise bankacılık uygulamalarının bankacılık ürün ve hizmetlerinin yanında diğer ihtiyaçları da karşılayacak şekilde dizayn edilmesi, farklı ürün ve hizmetlerin satışının sağlanması, müşteri ihtiyaçlarının bütüncül çözümüne yönelik olarak banka uygulaması ile her türlü ihtiyacın karşılanabilmesi prensibine dayanmaktadır. Böylece bankalar daha önce hiç sunmadıkları ürün ve hizmetleri kendi platformlarından sunabilme imkân ve olanağını elde edebilecektir. Bu çalışmada, açık bankacılığın dünyada ve ülkemizdeki yasal düzenleme geçmişi, açık bankacılık kavramının ülkemizdeki geleceği, potansiyeli, müşteri ve bankalar açısından getireceği yenilikler, açık bankacılığa yönelik diğer ülkelerdeki uygulamalar ve açık bankacılığın ülkemizde geliştirilmesi adına atılması gereken adımlara ilişkin açıklamalara yer verilmiştir. Mevcut durumda Türkiye'de sektörel düzeyde yapılan düzenleme ve denetleme kurumu belirlenmesinin günümüz gerekliliklerini karşılamadığı, açık bankacılık gibi birçok uzmanlık alanını ve sektörü ilgilendiren bir ekosisteme yönelik düzenleyici ve denetleyici otoritenin tesis edilmesi gerektiği, bunun gerçekleştirilmesi için nelerin engel olduğu, nelerin yapılması gerektiği, neden yapılması gerektiği gibi sorulara cevaplar aranmıştır. Çalışmada, öncelikle açık bankacılık ile ilgili kavramsal terimler izah edilmiş, daha sonra açık bankacılığın gelişmesinde rol oynayan hukuki ve sosyal gelişmelere detaylı olarak yer verilmiştir. Açık bankacılığın Nijerya, ABD, Kanada, Singapur, Avrupa Birliği ve Birleşik Krallık'taki düzenlemeleri incelenmiş, son olarak ülkemizdeki açık bankacılık uygulamalarındaki durum belirtilerek yurt dışı ile kıyaslamalar yapılmış, açık bankacılığın ülkemizde geliştirilmesi adına ne gibi adımlar atılması gerektiği izah edilmiş ve açık bankacılığa ilişkin yurtdışındaki bir uygulamadan yararlanarak denetim modeli önerisinde bulunulmuştur. İncelenen ülkeler arasında Birleşik Krallık'ın açık bankacılık regülasyon sisteminin Türkiye için en iyi örnek olduğu değerlendirilmiştir. Tez kapsamında, Birleşik Krallık'taki açık bankacılık sistemi incelendiğinde açık bankacılığın zorunluluk olarak, tekelleşmenin önüne geçilip rekabetin artması, bankacılık sisteminde sadece büyük ölçekli bankaların değil, aynı zamanda küçük ölçekli bankalar, "Fintech" kuruluşları ve hatta son kullanıcıların dâhi söz sahibi olması gerektiği CMA'nın 2016 tarihli "Perakende Bankacılık Piyasa Araştırması Final Raporu" ile belirtilmiştir. Daha sonra söz konusu raporun talimatlandırılmış olarak karşımıza çıktığını görmekteyiz. CMA'nın 2017 tarihli "Perakende Bankacılık Piyasa İncelemesi Emirleri" ile açık bankacılık sisteminin gereklilikleri, kurulması gereken kuruluşlar, veri paylaşımı ve sistemin nasıl işleyeceği hakkında detaylı talimatlara yer verilmiştir. Ancak CMA Emri'nin en önemli hususlardan biri olarak OBIE'nin kurulması ve CMA gözetiminde ve Birleşik Krallık'ın 9 büyük bankası tarafından fonlanacağına ilişkin hususlar görülmektedir. CMA'nın 24.03.2022 tarihli "CMA'nın Açık Bankacılık Çarelerinin Gelecekteki Gözetimi" raporu yayımlanmış olup 2017 tarihli emirlerde açık bankacılık ekosisteminin gelişmesine ve olgunlaşmasına kadarki sürecin geçici bir süreç olduğu, açık bankacılığın Birleşik Krallık'ta yavaş yavaş olgunlaştığı ve artık kalıcı ve uzun vadeli bir mevzuatın, düzenleyici ve denetleyici kuruluşun kurulması gerektiği belirtilmiştir. Nitekim 2018 yılında kurulan OBIE geçici nitelikli bir kurum olarak tesis edilmiştir. Bahis konusu 2022 tarihli rapordan sonra üyelerinin Birleşik Krallık Hazinesi, CMA, FCA, PSR olduğu Ortak Düzenleyici Gözetim Komitesi (Joint Regulatory Oversight Committee - JROC) tarafından 17.04.2023 tarihinde "Birleşik Krallık'ta Açık Bankacılığın Bir Sonraki Aşaması İçin Öneriler" isimli mutabakat metni yayımlanmıştır. Söz konusu dokümanda OBIE sonrası kurulacak düzenleyici ve denetleyici otoritenin sahip olması gereken özelliklere, benimseyeceği ilkelere, açık bankacılık sisteminin geleceğine ilişkin vizyona, gelecek yol haritasına, JROC'un rolü ve önceliklerine, paydaşların çıkarlarının korunmasına yönelik yapılması gerekenlere ilişkin bilgiler verilmiştir. Söz konusu dokümanda ayrıca 2024 yılının ikinci çeyreği itibarıyla yol haritasının tamamlanmasının ön görüldüğü belirtilmiştir. Birleşik Krallık'taki açık bankacılığa ilişkin incelemeler sonrasında Türkiye'de söz konusu modelin uygulanabilirliği irdelenmiştir. Bu kapsamda Türkiye'ye ilişkin mevcut risk değerlendirmesi; veri güvenliği, beşeri ve teknolojik altyapı ve kapsam perspektifinde yapılmıştır. Tez kapsamında açık bankacılık ekosistemine yönelik ileri sürülen denetim modelinin, önündeki engelleri; Türkiye'deki kamu kurumlarının teşkilat yapısı, var olan düzenleyici ve denetleyici kuruluşların yönetim ve atama usulleri perspektifinde incelenmiş olup önerilen denetim yapısına aykırılık teşkil eden hususlar belirtilmiştir. Çalışma çerçevesinde ileri sürülen denetim modelinin neden ileri sürüldüğü, böyle bir sisteme ihtiyacın olup olmadığı, Birleşik Krallık'taki yapının Türkiye'de uygulanabilirliği, muadil kuruluşların bulunup bulunmadığı, modelin gerçekleştirilmesinin önündeki engellerin neler olduğu ve hangi adımların atılmasının önerildiği belirtilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı hazır olalım veya olmayalım bankacılık ve finans sektöründe yıkıcı etki yapması beklenen açık bankacılık uygulamalarının sektöre ve diğer sektörlere etkilerine ilişkin açıklama yapıp ortaya çıkabilecek problemlere karşı neler yapılabileceğine ilişkin önerilerde bulunmaktır.